ઇરાનમાં સત્તા પરિવર્તનનો ઐતિહાસિક વળાંક: ખામેનીના મૃત્યુ બાદ અરાફી કાર્યકારી સુપ્રીમ લીડર અમેરિકા-ઇઝરાયલ હુમલા પછી મધ્યપૂર્વમાં તણાવ ચરમસીમાએ, ૪૦ દિવસનો રાષ્ટ્રીય શોક જાહેર.

મધ્યપૂર્વની રાજકીય પરિસ્થિતિમાં ઐતિહાસિક ફેરફાર સર્જાયો છે. અમેરિકા અને ઇઝરાયલ દ્વારા થયેલા સંયુક્ત હુમલામાં ઇરાનના સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના મૃત્યુની પુષ્ટિ થયા બાદ ઇરાનની સત્તા વ્યવસ્થામાં તાત્કાલિક પરિવર્તન કરાયું છે. વરિષ્ઠ ધર્મગુરુ અલીરેઝા અરાફીને લીડરશીપ કાઉન્સિલના ન્યાયશાસ્ત્રી સભ્ય તરીકે નિયુક્ત કરીને તેમને કાર્યકારી સુપ્રીમ લીડર તરીકે જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે.

ઇરાનની અર્ધસત્તાવાર સમાચાર એજન્સી ISNAના અહેવાલ મુજબ, નિષ્ણાતોની સભા (Assembly of Experts) નવા સ્થાયી સુપ્રીમ લીડરની પસંદગી કરે ત્યાં સુધી અરાફી દેશના સર્વોચ્ચ ધાર્મિક અને રાજકીય પદની ફરજો સંભાળશે.

હુમલા પછી ઇરાનમાં શોક અને સત્તા વ્યવસ્થામાં ફેરફાર

ઇરાનના રાજ્ય પ્રસારણકર્તા IRIBએ રવિવારે સવારે અહેવાલ આપ્યો કે ખામેની “શહીદ” થયા છે. આ સાથે જ દેશભરમાં ૪૦ દિવસનો જાહેર શોક જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. રાજધાની તેહરાન સહિત અનેક શહેરોમાં કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી છે, જ્યારે મસ્જિદો અને ધાર્મિક સંસ્થાઓમાં પ્રાર્થના સભાઓ યોજાઈ રહી છે.

ઇરાનના રાજ્ય મીડિયા Tasnim News Agency અને Fars News Agencyએ પણ ખામેનીના મૃત્યુની પુષ્ટિ કરી છે. આ ઘટનાએ માત્ર ઇરાન જ નહીં પરંતુ સમગ્ર મધ્યપૂર્વના રાજકીય સંતુલનને હચમચાવી દીધું છે.

અરાફી કોણ છે?

નવા કાર્યકારી સુપ્રીમ લીડર તરીકે આગળ આવેલા અલીરેઝા અરાફી ઇરાનના પ્રખ્યાત ધર્મગુરુ, ગાર્ડિયન કાઉન્સિલના સભ્ય અને હૌઝા એલ્મિયા (ધાર્મિક શિક્ષણ સંસ્થા) સાથે સંકળાયેલા છે. તેઓ લાંબા સમયથી ધાર્મિક અને નીતિગત મુદ્દાઓમાં પ્રભાવશાળી માનવામાં આવે છે.

લીડરશીપ કાઉન્સિલમાં ઇરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન અને મુખ્ય ન્યાયાધીશ ગુલામ હુસૈન મોહસેની એજેઈ પણ સામેલ છે. આ ત્રિપક્ષીય વ્યવસ્થા ઇરાનના બંધારણ મુજબ તાત્કાલિક સત્તા સંચાલન માટે રચવામાં આવી છે.

ખામેનીનો રાજકીય વારસો

આયાતુલ્લાહ અલી ખામેની ૧૯૮૯થી ઇરાનના સુપ્રીમ લીડર તરીકે કાર્યરત હતા. તેમના પુરોગામી આયાતુલ્લાહ રૂહોલ્લાહ ખોમેનીના અવસાન બાદ તેમણે સત્તા સંભાળી હતી. ખામેનીએ ઇસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)ને મજબૂત બનાવ્યું અને ઇરાનની પ્રાદેશિક વ્યૂહરચનામાં “પ્રોક્સી નેટવર્ક” વિકસાવ્યું, જે લેબનોન, સિરિયા, ઇરાક અને યમન સુધી ફેલાયેલું છે.

સુપ્રીમ લીડર બનતા પહેલાં તેઓ ૧૯૮૦ના દાયકામાં ઇરાન-ઇરાક યુદ્ધ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ પણ રહ્યા હતા. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન ઇરાન પર અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો લાગ્યા છતાં તેમણે દેશની સૈન્ય ક્ષમતા અને મિસાઇલ કાર્યક્રમને મજબૂત બનાવ્યો.

હુમલાની ઘટના અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા

અમેરિકા અને ઇઝરાયલ દ્વારા સંયુક્ત રીતે ઇરાનના અનેક સૈન્ય અને વ્યૂહાત્મક સ્થાનો પર મિસાઇલ હુમલા કરવામાં આવ્યા હોવાનું ઇરાની સૂત્રોનું કહેવું છે. આ હુમલામાં તેહરાન નજીકના સંવેદનશીલ વિસ્તારોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા.

પૂર્વ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પએ પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર ખામેનીના મૃત્યુ અંગે નિવેદન આપતાં તેમને “ઇતિહાસના સૌથી દુષ્ટ લોકોમાંના એક” ગણાવ્યા હોવાનું આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.

ઇરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાનએ આ ઘટનાને “મુસ્લિમ વિશ્વ સામે યુદ્ધની ઘોષણા” ગણાવી છે અને બદલો લેવા પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે.

ઇરાનનો પ્રતિહુમલો

સુપ્રીમ લીડરના મૃત્યુ પછી ઇરાને તાત્કાલિક પ્રતિસાદ આપતાં અમેરિકી લશ્કરી ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવી મિસાઇલ હુમલા શરૂ કર્યા હોવાનું રાજ્ય મીડિયાએ જણાવ્યું છે. સાત દેશોમાં આવેલા યુએસ સૈન્ય મથકોને નિશાન બનાવવાના દાવા કરવામાં આવ્યા છે.

ઇઝરાયલ પર પણ શ્રેણીબદ્ધ મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓ શરૂ કરવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. મધ્યપૂર્વમાં હાઇ એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે અને અનેક દેશોએ પોતાના નાગરિકોને સુરક્ષિત સ્થળે રહેવાની સલાહ આપી છે.

ઇરાનની અંદર સુરક્ષા વ્યવસ્થા

ખામેનીના મૃત્યુ પછી તેહરાન, કુમ અને મશહદ સહિતના શહેરોમાં વિશેષ સુરક્ષા ગોઠવાઈ છે. ઇસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે. દેશભરમાં શોકસભાઓ, મજલિસ અને પ્રાર્થનાઓ યોજાઈ રહી છે.

રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે ઇરાનમાં સત્તા પરિવર્તન શાંતિપૂર્ણ રહે તે માટે ધાર્મિક નેતૃત્વ અને સૈન્ય વચ્ચે સંતુલન જાળવવું અત્યંત મહત્વનું રહેશે.

નિષ્ણાતોની સભાની ભૂમિકા

ઇરાનમાં સુપ્રીમ લીડરની પસંદગી કરવાની સત્તા નિષ્ણાતોની સભા (Assembly of Experts) પાસે છે. આ સંસ્થા ધાર્મિક વિદ્વાનોની બનેલી છે અને દેશના સર્વોચ્ચ નેતાની પસંદગી કરે છે. ત્યાં સુધી લીડરશીપ કાઉન્સિલ દેશનું સંચાલન કરે છે.

અરાફીનું કાર્યકારી નેતૃત્વ સમયગાળો કેટલો લાંબો રહેશે તે Assembly of Expertsની બેઠક અને નિર્ણય પર નિર્ભર રહેશે.

મધ્યપૂર્વ પર અસર

આ ઘટનાએ સમગ્ર મધ્યપૂર્વમાં તણાવ વધારી દીધો છે. લેબનોન, સિરિયા અને ઇરાકમાં ઇરાન સમર્થિત જૂથો હાઇ એલર્ટ પર છે. ગલ્ફ દેશોએ પણ સુરક્ષા વધારી છે. તેલના ભાવમાં તેજી જોવા મળી છે અને વૈશ્વિક બજારોમાં અસ્થિરતા વધી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય દ્વારા તણાવ ઘટાડવા માટે અપીલ કરવામાં આવી રહી છે, પરંતુ હાલ પરિસ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ બની ગઈ છે.

ભારત સહિત વિશ્વ માટે મહત્વ

મધ્યપૂર્વમાં વધતા તણાવનો સીધો અસર વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા, વેપાર માર્ગો અને ભારતીય નાગરિકોની સુરક્ષા પર પડી શકે છે. ભારત સરકાર દ્વારા ક્ષેત્રમાં રહેલા નાગરિકોને સાવચેત રહેવાની સલાહ આપવામાં આવી હોવાનું સૂત્રો જણાવે છે.

સમાપન

ખામેનીના મૃત્યુ બાદ ઇરાનમાં સર્જાયેલી રાજકીય અને સૈન્ય પરિસ્થિતિએ વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. અલીરેઝા અરાફી કાર્યકારી સુપ્રીમ લીડર તરીકે આગળ આવ્યા છે, પરંતુ સ્થાયી નેતૃત્વ માટેની પસંદગી આગામી દિવસોમાં ઇરાનની આંતરિક રાજનીતિ અને ધાર્મિક સંસ્થાઓના નિર્ણય પર આધારિત રહેશે.

મધ્યપૂર્વમાં વધતા તણાવ, ઇરાનના પ્રતિહુમલા અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયાઓને ધ્યાનમાં રાખતા આવનારા દિવસોમાં પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બનવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. વિશ્વ સમુદાય હાલ શાંતિ અને સંયમ માટે અપીલ કરી રહ્યો છે, જ્યારે ઇરાનમાં ૪૦ દિવસના શોક સાથે નવી સત્તા વ્યવસ્થાની શરૂઆત થઈ છે.