રણની ધરતી પર સહકારનો અમૃતકલશ
26 જાન્યુઆરી, 2001ના રોજ આવેલા વિનાશક ભૂકંપે કચ્છને માત્ર ભૌગોલિક રીતે જ નહીં, પરંતુ સામાજિક અને આર્થિક રીતે પણ હચમચાવી નાંખ્યું હતું. હજારો પરિવારો બેઘર બન્યા, રોજગારીના સાધનો નાશ પામ્યા અને સમગ્ર દેશના મનમાં એક જ સવાલ ઊભો થયો હતો—શું કચ્છ ફરીથી ઉભું થઈ શકશે?
પરંતુ ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને વર્તમાન વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના દૃઢ નેતૃત્વ અને દુરંદેશી વિકાસવિઝન હેઠળ કચ્છે માત્ર પુનઃનિર્માણ જ નહીં, પરંતુ વિકાસ, આત્મનિર્ભરતા અને સહકારી સમૃદ્ધિનું એક વૈશ્વિક ઉદાહરણ રજૂ કર્યું. આજે મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં કચ્છની વિકાસયાત્રાને વધુ વેગ મળી રહ્યો છે.
આ વિકાસકથામાં શ્રી કચ્છ જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ – સરહદ ડેરીનું યોગદાન ઐતિહાસિક અને પ્રેરણાદાયી રહ્યું છે. સહકારથી સમૃદ્ધિની પરિકલ્પનાને સાકાર કરતી સરહદ ડેરી આજે માત્ર કચ્છની નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતની ગૌરવસભર ઓળખ બની ગઈ છે.
સરહદ ડેરી: ભૂકંપ બાદ કચ્છની આર્થિક રીડની હાડકી
2009માં શ્રી વલમજી હુંબલના દ્રષ્ટિવાન નેતૃત્વમાં સ્થાપિત સરહદ ડેરી આજે કચ્છની સૌથી મોટી સહકારી સંસ્થા બની ચૂકી છે. આ ડેરી માત્ર દૂધ સંઘ નથી, પરંતુ જિલ્લાના હજારો પશુપાલકો માટે આજીવિકાનો આધારસ્તંભ છે.
આજે સરહદ ડેરી:
-
900થી વધુ દૂધ મંડળીઓ
-
આશરે 80,000 દૂધ ઉત્પાદકો
-
દરરોજ 5.5 લાખ લિટર દૂધનું સંકલન
-
4 લાખ લિટર દૂધનું દૈનિક પ્રોસેસિંગ
કરે છે.
ડેરી દ્વારા પશુપાલકોને દરરોજ અંદાજે ₹3 કરોડની સીધી ચુકવણી કરવામાં આવે છે, જે ગ્રામિણ અર્થતંત્રમાં નવો પ્રાણ ફૂંકે છે.
₹1,200 કરોડનો ઐતિહાસિક ટર્નઓવર: સહકારની શક્તિનું પ્રતીક
વર્ષ 2024–25 દરમિયાન સરહદ ડેરીએ ₹1,200 કરોડથી વધુનો ઐતિહાસિક ટર્નઓવર હાંસલ કર્યો છે, જેમાં વાર્ષિક 9.09 ટકાનો નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. આ આંકડો માત્ર નાણાકીય સફળતા દર્શાવતો નથી, પરંતુ સહકારી મોડેલ પર જનતાના વિશ્વાસને પણ મજબૂત કરે છે.
સરહદ ડેરી હરિયાણા, તેલંગાણા અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોમાં અમૂલના ડેરી પ્લાન્ટને ભેંસનું શુદ્ધ દૂધ પુરું પાડવામાં પણ અગ્રેસર રહી છે, જે કચ્છના પશુપાલકોને રાષ્ટ્રીય સપ્લાય ચેન સાથે જોડે છે.
રણનું ‘સફેદ સોનું’: ભારતનો પ્રથમ કેમલ મિલ્ક પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ
કચ્છના રણમાં વસતા ઊંટપાલકો માટે સરહદ ડેરી આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ છે. ઊંટડીનું દૂધ, જેને રણનું ‘સફેદ સોનું’ કહેવામાં આવે છે, તેમાં ભરપૂર ખનિજ તત્વો, ઇમ્યુનિટી વધારનારા ગુણધર્મો અને આરોગ્યલક્ષી લાભો રહેલા છે.
16 જાન્યુઆરી, 2019ના રોજ સરહદ ડેરી ખાતે ભારતનો પ્રથમ ઊંટડીના દૂધને દુર્ગંધમુક્ત કરવાનો પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ કાર્યરત થયો. આ સાથે:
-
પ્રાથમિક ઓર્ગેનિક સર્ટિફિકેટ
-
અમૂલ પેટર્ન મુજબ કલેક્શન સિસ્ટમ
શરૂ કરવામાં આવી.
રાપર, નખત્રાણા, ગઢશીશા અને કોટડા આથમણા એમ ચાર કલેક્શન કેન્દ્રો મારફતે ઊંટડીનું દૂધ એકત્ર થાય છે.
વર્ષ 2024–25 દરમિયાન:
-
દૈનિક 4,754 લિટર ઊંટડીનું દૂધ
-
₹8.72 કરોડથી વધુની ચુકવણી
-
350થી વધુ ઊંટપાલક પરિવારોને સીધો લાભ
મળ્યો છે.
ઊંટડીના દૂધની ‘રાજભોગ આઈસક્રીમ’: દેશની એકમાત્ર ઓળખ
સરહદ ડેરી આજે સમગ્ર ભારતમાં એકમાત્ર એવી ડેરી છે, જ્યાં ઊંટડીના દૂધથી બનેલી રાજભોગ ફ્લેવરની આઈસક્રીમ તૈયાર થાય છે.
22 ફેબ્રુઆરી, 2024ના રોજ વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા આ અનોખા આઈસક્રીમ પ્લાન્ટનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું.
ફક્ત એક વર્ષમાં:
-
80થી વધુ વેરાયટી
-
24.52 લાખ લિટર ઉત્પાદન
-
મહત્તમ 58,000 લિટરનો દૈનિક ડિસપેચ
નોંધાયો છે.
આ આઈસક્રીમ માત્ર સ્વાદમાં જ નહીં, પરંતુ આરોગ્યલક્ષી દૃષ્ટિએ પણ અનોખી છે, જે વૈશ્વિક બજારમાં નવી ઓળખ બનાવી રહી છે.
પશુઆહાર, આઈસક્રીમ અને ટેકનોલોજીનો સમન્વય
સરહદ ડેરી પાસે:
-
300 ટન ક્ષમતાનો કેટલ ફીડ પ્લાન્ટ
-
દૈનિક 50,000 લિટર આઈસક્રીમ ઉત્પાદન ક્ષમતા
ઉપલબ્ધ છે, જે પશુપાલનને વધુ ટકાઉ અને નફાકારક બનાવે છે.
વૈશ્વિક મંચ પર સરહદ ડેરીની ગુંજ
સરહદ ડેરીની કામગીરી માત્ર રાજ્ય કે દેશ સુધી સીમિત નથી રહી.
-
2022માં ગાંધીનગર ખાતે IDA કોન્ફરન્સ
-
2024માં કોચી ખાતે IDF રિજિનલ ડેરી કોન્ફરન્સ
-
2025માં દુબઈ ગલ્ફ ફૂડ એક્સ્પો
માં સરહદ ડેરીએ ઊંટડીના દૂધના પ્રોસેસિંગમાં એશિયા પેસિફિક ક્ષેત્રમાં અગ્રણી તરીકે વૈશ્વિક ઓળખ મેળવી છે.
પુરસ્કારોની ઝળહળતી પરંપરા
સરહદ ડેરીને મળેલા પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો:
-
FOKIA Award 2014 (સામાજિક વિકાસ)
-
રોટરી ક્લબ વોકેશનલ એક્સેલન્સ અવૉર્ડ 2017
-
FOKIA Award 2024 (એગ્રીટેક)
-
ગ્રીન વર્કપ્લેસ અવૉર્ડ 2025
આ તમામ પુરસ્કારો સહકારી ક્ષેત્રે સરહદ ડેરીના યોગદાનની સાક્ષી આપે છે.
‘સહકારથી સમૃદ્ધિ’: બેંકિંગ અને ડિજિટલ સશક્તિકરણ
વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદી અને કેન્દ્રીય સહકારી મંત્રી શ્રી અમિત શાહની ‘સહકારથી સમૃદ્ધિ’ પરિકલ્પનાને અમલમાં મૂક્તા:
-
900 દૂધ મંડળીઓ
-
31,067 પશુપાલકો
ના બૅન્ક ખાતા KDCC બૅન્કમાં ખોલવામાં આવ્યા છે.
438 મંડળીઓને માઇક્રો એટીએમ, RuPay કાર્ડ અને ડિજિટલ બેંકિંગ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે, જે ગ્રામિણ કચ્છને નાણાકીય રીતે આત્મનિર્ભર બનાવે છે.
નિષ્કર્ષ: રણમાંથી ઉદ્ભવેલી સહકારની સુવર્ણ ગાથા
કચ્છની સરહદ ડેરી આજે માત્ર એક ડેરી નથી, પરંતુ સહકાર, આત્મનિર્ભરતા, નવીનતા અને વૈશ્વિક ઓળખનું જીવંત પ્રતીક બની ગઈ છે. ભૂકંપ પછીના ખંડેરોમાંથી ઊભી થયેલી આ સંસ્થા આજે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કચ્છનું નામ ઉજાગર કરી રહી છે.
સરહદ ડેરી એ સાબિત કરી દીધું છે કે, સહકારથી માત્ર દૂધ નહીં, પરંતુ સમૃદ્ધિ પણ ઊપજે છે.
