ભારતમાં વસ્તી નિયંત્રણ અંગે ઘણીવાર ચર્ચા થતી રહી છે, પરંતુ હવે કેટલાક રાજ્યોમાં તેના વિપરીત સ્થિતિ ઉભી થઈ રહી છે. અનેક વિસ્તારોમાં જન્મદર સતત ઘટી રહ્યો છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં શ્રમિક શક્તિમાં ઘટાડો અને વૃદ્ધ વસ્તી વધવાની ચિંતા ઊભી થઈ છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને આંધ્ર પ્રદેશ સરકાર એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવાની જાહેરાત કરી છે. રાજ્યના મુખ્ય પ્રધાન ચંદ્રાબાબુ નાયડુએ વિધાનસભામાં જનસંખ્યા પ્રબંધન નીતિનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે, જેમાં ત્રીજા સંતાનના જન્મને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે અનેક આકર્ષક યોજનાઓ જાહેર કરવામાં આવી છે.
આ નીતિ અંતર્ગત ત્રીજા બાળકના જન્મ પર માતા-પિતાને ₹25,000 સુધીની પ્રોત્સાહન રકમ આપવામાં આવશે. આ સાથે જ બાળક પાંચ વર્ષનું થાય ત્યાં સુધી દર મહિને ₹1,000 આપવામાં આવશે અને બાળકને 18 વર્ષની ઉંમર સુધી મફત શિક્ષણની સુવિધા આપવામાં આવશે. આ ઉપરાંત માતા માટે 12 મહિનાની મેટરનિટી લીવ અને પિતા માટે બે મહિનાની પૅટરનિટી લીવ જેવી સુવિધાઓ પણ આપવામાં આવશે.
આ નવી નીતિ માર્ચ મહિનાના અંત સુધીમાં અંતિમ સ્વરૂપમાં આવી જશે અને 1 એપ્રિલથી અમલમાં લાવવાનો સરકારનો લક્ષ્ય છે.
ઘટતો જન્મદર : સરકાર માટે ચિંતાનો વિષય
વિશ્વના ઘણા દેશો જેમ કે જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને ઇટલીમાં જન્મદર સતત ઘટતો જઈ રહ્યો છે. આ કારણે ત્યાં વયસ્ક લોકોની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી છે અને કામકાજ માટેની યુવા વસ્તી ઘટી રહી છે. આવી જ સ્થિતિ હવે ભારતના કેટલાક રાજ્યોમાં પણ જોવા મળી રહી છે.
આંધ્ર પ્રદેશમાં પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જન્મદર સતત ઘટ્યો છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડાઓ મુજબ વર્ષ 1993માં રાજ્યનો કુલ પ્રજનન દર (Total Fertility Rate) લગભગ 3.0 હતો, પરંતુ હવે તે ઘટીને માત્ર 1.5 પર આવી ગયો છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે એક દંપતી સરેરાશ બે બાળકો પણ જન્મ આપતું નથી.
મુખ્ય પ્રધાન ચંદ્રાબાબુ નાયડુએ વિધાનસભામાં કહ્યું હતું કે જો આ સ્થિતિ ચાલુ રહેશે તો રાજ્યની વસ્તી રચનામાં મોટા ફેરફાર આવી શકે છે. 2023ના અહેવાલ અનુસાર રાજ્યમાં દર વર્ષે માત્ર 6.70 લાખ જન્મ નોંધાય છે. જો આવું જ ચાલુ રહ્યું તો 2047 સુધીમાં રાજ્યમાં વૃદ્ધ વસ્તીનો પ્રમાણ 23 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે.
આ પરિસ્થિતિ રાજ્યના આર્થિક વિકાસ માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે કારણ કે ઉદ્યોગો, કૃષિ અને સેવા ક્ષેત્ર માટે યુવા કામદારોની જરૂરિયાત હોય છે.
“જનસંખ્યા હવે બોજ નહીં, વરદાન” : મુખ્ય પ્રધાન
ચંદ્રાબાબુ નાયડુએ વિધાનસભામાં કહ્યું હતું કે અગાઉ લોકો વધતી વસ્તીને એક સમસ્યા તરીકે જોતા હતા, પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ રહી છે. જો વસ્તી ઘટતી રહેશે તો દેશ અને રાજ્યના વિકાસ માટે જરૂરી માનવ સંસાધનોમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.
તેમણે જણાવ્યું હતું કે હવે રાજ્ય સરકાર વસ્તીને બોજ નહીં પરંતુ વિકાસ માટેની શક્તિ તરીકે જોતી થઈ છે. યોગ્ય આયોજન સાથે મોટી વસ્તી દેશના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી શકે છે.
ત્રીજા સંતાન માટે વિશેષ પ્રોત્સાહન
આ નવી નીતિ હેઠળ ત્રીજા સંતાનના જન્મને ખાસ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે. સરકાર દંપતીને ત્રીજા બાળક માટે પ્રોત્સાહિત કરવા માટે અનેક પ્રકારની આર્થિક અને સામાજિક સુવિધાઓ આપશે.
₹25,000 સુધીની પ્રોત્સાહન રકમ
ત્રીજા સંતાનના જન્મ સમયે માતા-પિતાને ₹25,000 સુધીની પ્રોત્સાહન રકમ આપવામાં આવશે. આ રકમ ખાસ કરીને ગરીબ અને મધ્યમવર્ગીય પરિવારોને આર્થિક સહાય પૂરી પાડવા માટે આપવામાં આવશે.
પાંચ વર્ષ સુધી દર મહિને ₹1,000
ત્રીજા સંતાનના જન્મ પછી બાળક પાંચ વર્ષનું થાય ત્યાં સુધી દર મહિને ₹1,000 આપવામાં આવશે. આ સહાયનો ઉપયોગ બાળકના પોષણ, આરોગ્ય અને અન્ય જરૂરીયાતો માટે કરી શકાશે.
18 વર્ષની ઉંમર સુધી મફત શિક્ષણ
આ યોજના હેઠળ ત્રીજા બાળકને 18 વર્ષની ઉંમર સુધી મફત શિક્ષણ આપવામાં આવશે. આથી માતા-પિતાને શિક્ષણ ખર્ચ અંગેની ચિંતા ઓછી થશે અને બાળકોને સારું શિક્ષણ મળી શકશે.
માતા અને પિતા માટે વિશેષ રજા
સરકાર માત્ર આર્થિક સહાય પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી. માતા-પિતાને બાળકની સંભાળ માટે પૂરતો સમય મળે તે માટે ખાસ રજાની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવી છે.
માતા માટે 12 મહિનાની મેટરનિટી લીવ
ત્રીજા સંતાનના જન્મ પર માતાને 12 મહિનાની મેટરનિટી લીવ આપવામાં આવશે. આથી માતા બાળકની સંભાળ સારી રીતે રાખી શકશે અને બાળકના આરોગ્ય અને પોષણ પર વધુ ધ્યાન આપી શકશે.
પિતા માટે બે મહિનાની પૅટરનિટી લીવ
આ યોજના હેઠળ પિતા માટે પણ બે મહિનાની પૅટરનિટી લીવ આપવામાં આવશે. ભારતમાં પિતાને આટલી લાંબી પૅટરનિટી લીવ આપવાની પ્રથા હજુ સુધી ખૂબ ઓછા સ્થળોએ જોવા મળે છે.
આ પગલું પરિવારમાં બંને માતા-પિતાને બાળકના ઉછેરમાં સમાન રીતે ભાગ લેવા પ્રોત્સાહિત કરશે.
લાઇફ-સાઇકલ આધારિત પાંચ તબક્કાની યોજના
આ નવી જનસંખ્યા નીતિ હેઠળ સરકાર “લાઇફ-સાઇકલ સિસ્ટમ” શરૂ કરવાની પણ યોજના બનાવી રહી છે. આ યોજના પાંચ તબક્કાઓમાં વહેંચાયેલી રહેશે.
-
માતૃત્વ (Matrutva)
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતા અને બાળકના આરોગ્ય માટે જરૂરી આરોગ્યસુવિધાઓ અને પોષણ સહાય. -
શક્તિ (Shakti)
માતા અને બાળકના આરોગ્ય, પોષણ અને સુરક્ષા માટે ખાસ કાર્યક્રમો. -
નૈપુણ્યમ (Naipunyam)
બાળકોના શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસ માટે વિવિધ યોજનાઓ. -
ક્ષેમ (Kshem)
પરિવારના સામાજિક અને આર્થિક કલ્યાણ માટે સહાય. -
સંજીવની (Sanjeevani)
આરોગ્ય અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારવા માટે લાંબા ગાળાની સુવિધાઓ.
આ પાંચ તબક્કાની યોજના બાળકના જન્મથી લઈને યુવાની સુધીના તમામ વિકાસ તબક્કાઓને આવરી લેશે.
આર્થિક વિકાસ માટે યુવા વસ્તી જરૂરી
આર્થિક નિષ્ણાતોના મતે કોઈપણ રાજ્ય અથવા દેશના વિકાસ માટે યુવા વસ્તી ખૂબ મહત્વપૂર્ણ હોય છે. યુવા લોકો ઉદ્યોગ, સેવા, કૃષિ અને ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રમાં કામ કરીને અર્થતંત્રને આગળ ધપાવે છે.
જો યુવા વસ્તી ઘટી જાય તો ઉદ્યોગોને કામદારોની અછતનો સામનો કરવો પડે છે. આથી ઉત્પાદન અને વિકાસ બંને પર અસર પડી શકે છે.
આંધ્ર પ્રદેશ સરકારનું માનવું છે કે હાલની સ્થિતિમાં જન્મદર વધારવા માટે પગલાં લેવું જરૂરી છે.
અન્ય દેશોના ઉદાહરણ
વિશ્વના કેટલાક દેશોમાં જન્મદર ખૂબ ઓછો થઈ ગયો છે. ખાસ કરીને જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને ઇટલી જેવા દેશોમાં સરકારો લોકોને વધુ બાળકો જન્મ આપવા માટે વિવિધ પ્રોત્સાહન યોજનાઓ આપી રહી છે.
આ દેશોમાં લોકોને આર્થિક સહાય, કરમાં છૂટછાટ, મફત શિક્ષણ અને બાળસંભાળ જેવી સુવિધાઓ આપવામાં આવે છે. છતાં ત્યાં જન્મદર વધારવામાં મોટી સફળતા મળી નથી.
આથી આંધ્ર પ્રદેશ સરકાર સમયસર પગલાં લઈને ભવિષ્યમાં આવી સમસ્યાઓથી બચવા માંગે છે.
સમાજશાસ્ત્રીઓની પ્રતિક્રિયા
સમાજશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે જન્મદર ઘટાડાનો સંબંધ માત્ર આર્થિક પરિસ્થિતિ સાથે જ નથી. શિક્ષણ, શહેરીકરણ, મહિલાઓનું રોજગાર અને જીવનશૈલીમાં થયેલા ફેરફારો પણ તેના માટે જવાબદાર હોય છે.
આથી સરકારની નીતિ સાથે સાથે સામાજિક જાગૃતિ પણ જરૂરી છે.
નાગરિકોમાં ઉત્સાહ
સરકારની આ જાહેરાત બાદ રાજ્યના ઘણા વિસ્તારોમાં લોકોમાં ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. કેટલાક પરિવારો આ યોજનાને આવકાર આપી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક લોકો માને છે કે માત્ર આર્થિક સહાયથી જન્મદર વધશે કે નહીં તે જોવાનું રહેશે.
તેમ છતાં આ યોજના ઘણા પરિવારો માટે આર્થિક રીતે મદદરૂપ બની શકે છે.
સમાપન
આંધ્ર પ્રદેશ સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી નવી જનસંખ્યા પ્રબંધન નીતિ દેશમાં એક અનોખું ઉદાહરણ બની શકે છે. ત્રીજા સંતાન માટે આર્થિક સહાય, મફત શિક્ષણ અને માતા-પિતા માટે વિશેષ રજાની વ્યવસ્થા જેવા પગલાં રાજ્યમાં જન્મદર વધારવા માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
જો આ યોજના સફળ રહેશે તો ભવિષ્યમાં અન્ય રાજ્યો પણ આવી નીતિઓ અપનાવી શકે છે. હવે સૌની નજર આ નીતિના અમલ અને તેના પરિણામો પર રહેશે.
