જામનગર મહાનગરપાલિકા (JMC) શહેરના વિકાસ, સ્વચ્છતા, રોડ-મકાન, પાણી અને અન્ય નાગરિક સુવિધાઓ માટે જવાબદાર સૌથી મહત્વની શાસકીય સંસ્થા છે. પરંતુ મહાનગરપાલિકાના આંતરિક ઓડિટ વિભાગ દ્વારા દર વર્ષે કરવામાં આવતા નિરીક્ષણોમાં સતત એવી ગંભીર ખામીઓ સામે આવી રહી છે કે જેના કારણે નગરજનોમાં પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે. તાજેતરમાં જાહેર કરાયેલા નાણાંકીય વર્ષ 2023-24ના ઓડિટ રિપોર્ટમાં પણ અનેક ચોંકાવનારી બાબતો સામે આવી છે.
આ રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે મહાનગરપાલિકાની વિવિધ શાખાઓ ઓડિટ વિભાગ દ્વારા આપવામાં આવતી સૂચનાઓ અને ભલામણોને ગંભીરતાથી લેતી જ નથી. ઓડિટ વિભાગ દર વર્ષે કામગીરીની ખામીઓ વિશે વિગતવાર નોંધો કરે છે, સંબંધિત વિભાગોને જાણ કરે છે અને સુધારણા માટે સૂચનો આપે છે, પરંતુ તેની કોઈ અસર દેખાતી નથી. પરિણામે, ઓડિટ વિભાગનું કામ માત્ર કાગળ પર નોંધો લખવા પૂરતું જ સીમિત રહી ગયું હોય એવી સ્થિતિ ઊભી થઈ છે.
ઓડિટ વિભાગની નોંધો – ‘પાડા પર પાણી’ જેવી સ્થિતિ
જામનગર મહાનગરપાલિકાના ઓડિટ વિભાગ દ્વારા દર વર્ષે તૈયાર થતો રિપોર્ટ મહાનગરપાલિકાના સંચાલનમાં રહેલી ખામીઓને બહાર લાવતો મહત્વનો દસ્તાવેજ છે. પરંતુ આ રિપોર્ટ પર આધારિત કોઈ અસરકારક પગલાં લેવામાં આવતા નથી. કહેવાય છે કે, “પાડા પર પાણી” જેવી સ્થિતિ અહીં સર્જાઈ ગઈ છે.
ઓડિટ વિભાગના અધિકારીઓ વર્ષોથી અનેક ગંભીર મુદ્દાઓ ઉઠાવી રહ્યા છે. છતાં મહાનગરપાલિકાની શાખાઓમાં કોઈ સુધારો જોવા મળતો નથી. નિયમોનું પાલન થતું નથી, નાણાંકીય વ્યવહારોમાં પારદર્શિતા નથી અને કાગળ પર જ નિયમોનું પાલન બતાવવામાં આવે છે.
સિમેન્ટ અને લોખંડના GST બિલનો મુદ્દો
ઓડિટ રિપોર્ટમાં સૌથી ગંભીર મુદ્દો સિમેન્ટ અને લોખંડ જેવા બાંધકામમાં વપરાતા સામાનના બિલ અંગે ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. રિપોર્ટ અનુસાર, મહાનગરપાલિકાના ઘણા પ્રોજેક્ટોમાં માત્ર ચલણ (ચલણ રસીદ) ફાઈલમાં રજૂ કરવામાં આવે છે. પરંતુ આ સામાનના GST નંબર ધરાવતા સત્તાવાર બિલો ફાઈલમાં જોડવામાં આવતા નથી.
આ મુદ્દો ખૂબ જ ગંભીર છે કારણ કે GST બિલ વિના થયેલી ચુકવણીઓમાં ગેરરીતિ અથવા ગોટાળો થવાની શક્યતા વધી જાય છે. અહીં સૌથી મોટો પ્રશ્ન નગરજનો ઉઠાવી રહ્યા છે કે જો GST બિલ જ રજૂ કરવામાં નથી આવતું તો કરોડો રૂપિયાની ચુકવણી કેવી રીતે મંજૂર થઈ જાય છે?
આ બાબતમાં જો કોઈ ગેરરીતિ થઈ હોય તો તેની તપાસ કેવી રીતે શક્ય બને? અને જો બિલ જ ઉપલબ્ધ નથી તો તે ખર્ચની સત્યતા કોણ અને કેવી રીતે ચકાસશે? આ પ્રશ્નો હજુ સુધી અનઉત્તરિત છે.
EPF અને ECSIના પુરાવા રજૂ થતા નથી
ઓડિટ રિપોર્ટમાં એક અન્ય ગંભીર ખામી તરીકે EPF અને ECSIના દસ્તાવેજોની ગેરહાજરીનો મુદ્દો પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. મહાનગરપાલિકાના અનેક કામોમાં કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા મજૂરોને કામે લગાવવામાં આવે છે. નિયમ મુજબ આ મજૂરો માટે EPF અને ECSI જેવી કલ્યાણકારી યોજનાઓના પુરાવા રજૂ કરવાના રહે છે.
પરંતુ ઓડિટ વિભાગે નોંધ્યું છે કે ઘણા કેસોમાં આ પુરાવા રજૂ કરવામાં આવતા નથી. આથી પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે શું મજૂરોને તેમના હક્કો મળતા નથી? કે પછી નિયમોનું પાલન જ થતું નથી?
જો આ બાબતમાં ગેરરીતિ થાય તો તે સીધી રીતે મજૂરોના હક્કોને અસર કરતી બાબત બની શકે છે.
સિક્યુરિટી ડિપોઝિટમાં પણ નિયમભંગ
ઓડિટ રિપોર્ટમાં માર્ગ અને મકાન વિભાગના GR મુજબ કોન્ટ્રાક્ટરો પાસેથી લેવામાં આવતી સિક્યુરિટી ડિપોઝિટ અંગે પણ ગંભીર નોંધ કરવામાં આવી છે. નિયમ મુજબ જે રકમની ડિપોઝિટ લેવાઈ જોઈએ તે કરતાં ઓછી રકમ લેવામાં આવી હોવાની નોંધ કરવામાં આવી છે.
આ બાબત પણ અત્યંત ગંભીર છે. કારણ કે સિક્યુરિટી ડિપોઝિટ એ સરકારી કામોમાં સુરક્ષા માટેનો મહત્વનો ભાગ છે. જો કામમાં ખામી રહે તો સરકાર અથવા સંસ્થા આ ડિપોઝિટમાંથી નુકસાનની ભરપાઈ કરી શકે છે.
પરંતુ જો ડિપોઝિટ જ ઓછી લેવામાં આવે તો કામમાં ખામી સામે સંસ્થા નબળી પડી શકે છે. આથી નગરજનોમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે આવા નિયમભંગ કોણની કૃપાથી ચાલે છે?
વિભાગો સમયસર જવાબ પણ આપતા નથી
ઓડિટ રિપોર્ટમાં એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ પણ નોંધાયો છે કે મહાનગરપાલિકાની વિવિધ શાખાઓ ઓડિટ વિભાગ દ્વારા પૂછાયેલા પ્રશ્નોના જવાબ સમયસર આપતી જ નથી. ઘણીવાર ઓડિટ વિભાગને જવાબ માટે વારંવાર યાદ અપાવવું પડે છે.
કેટલાક કેસોમાં તો મહિનાઓ સુધી જવાબ આપવામાં આવતા નથી. જેના કારણે ઓડિટ પ્રક્રિયા પણ પ્રભાવિત થાય છે. આ સ્થિતિથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ઓડિટ વિભાગને ગંભીરતાથી લેવામાં આવતો નથી.
નાણાંકીય વ્યવસ્થામાં ગંભીરતા નો અભાવ
જામનગર મહાનગરપાલિકાની નાણાંકીય વ્યવસ્થામાં પણ ગંભીરતાનો અભાવ જોવા મળી રહ્યો છે. ઓડિટ રિપોર્ટમાં અનેક જગ્યાએ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે નાણાંકીય દસ્તાવેજો પૂર્ણ નથી, ફાઈલોમાં જરૂરી પુરાવા નથી અને નિયમોનું પાલન યોગ્ય રીતે થતું નથી.
આવી સ્થિતિમાં નગરજનોના ટેક્સથી ખર્ચાતા કરોડો રૂપિયાની પારદર્શિતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.
નગરજનોમાં ઉઠતા પ્રશ્નો
ઓડિટ રિપોર્ટ બહાર આવતા નગરજનોમાં અનેક પ્રશ્નો ઉઠી રહ્યા છે.
-
GST બિલ વિના ચુકવણી કેવી રીતે થાય છે?
-
EPF અને ECSIના પુરાવા વિના કામ મંજૂર કેમ થાય છે?
-
સિક્યુરિટી ડિપોઝિટ ઓછી કેમ લેવામાં આવે છે?
-
ઓડિટ વિભાગની નોંધો પર કાર્યવાહી કેમ થતી નથી?
આ પ્રશ્નોનો જવાબ મળવો જરૂરી છે.
ઓડિટ વિભાગની મર્યાદા
ઓડિટ વિભાગ પાસે ખામીઓ નોંધવાની અને સૂચનો આપવા સુધીની જ સત્તા હોય છે. પરંતુ કાર્યવાહી કરવાની સત્તા વહીવટી તંત્ર પાસે હોય છે. આથી ઘણીવાર ઓડિટ વિભાગ માત્ર નોંધો સુધી જ સીમિત રહી જાય છે.
જો વહીવટી તંત્ર કાર્યવાહી ન કરે તો ઓડિટ વિભાગ કંઈ વધુ કરી શકતું નથી. પરિણામે દર વર્ષે તે જ પ્રકારની ખામીઓ ફરી ફરી સામે આવે છે.
પારદર્શિતા માટે જરૂરી પગલાં
વિશેષજ્ઞોના મતે મહાનગરપાલિકાની કામગીરીમાં પારદર્શિતા લાવવા માટે કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પગલાં જરૂરી છે.
-
દરેક ખર્ચ માટે સંપૂર્ણ દસ્તાવેજીકરણ ફરજિયાત બનાવવું
-
GST બિલ વિના ચુકવણી પર પ્રતિબંધ
-
EPF અને ECSIના પુરાવા વિના કોન્ટ્રાક્ટરોને ચુકવણી ન કરવી
-
ઓડિટ વિભાગની નોંધો પર સમયસર કાર્યવાહી
-
જવાબદારી નક્કી કરવાની વ્યવસ્થા
નગરજનોની અપેક્ષા
જામનગર શહેર ઝડપથી વિકાસ પામી રહ્યું છે. નવા રસ્તા, બ્રિજ, ડ્રેનેજ, પાણી પુરવઠા જેવી અનેક યોજનાઓ પર કરોડો રૂપિયાનું ખર્ચ થાય છે. આથી નગરજનો ઈચ્છે છે કે આ તમામ ખર્ચ પારદર્શક રીતે થાય અને દરેક રૂપિયાનો હિસાબ સ્પષ્ટ રહે.
જો ઓડિટ વિભાગની નોંધો માત્ર કાગળ પર જ સીમિત રહી જાય તો તે શહેરના વિકાસ માટે યોગ્ય સંકેત નથી.
સુધારાની જરૂર
આ સમગ્ર મુદ્દો માત્ર નાણાંકીય ખામીનો નથી પરંતુ સંસ્થાકીય જવાબદારીનો પણ છે. જો સમયસર સુધારા કરવામાં આવે તો મહાનગરપાલિકાની કામગીરી વધુ પારદર્શક અને જવાબદાર બની શકે છે.
નગરજનો હવે આશા રાખી રહ્યા છે કે ઓડિટ રિપોર્ટમાં ઉઠાવવામાં આવેલા મુદ્દાઓને ગંભીરતાથી લઈ યોગ્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવશે અને મહાનગરપાલિકાની કામગીરીમાં જરૂરી સુધારા જોવા મળશે.
