નવી દિલ્હી :
ભારતમાં સાયબર છેતરપિંડી અને ડિજિટલ ફ્રોડ સતત વધી રહ્યા છે, ત્યારે દુનિયાની સૌથી મોટી મેસેજિંગ એપ વોટ્સએપ દર મહિને સરેરાશ એક કરોડ જેટલા ભારતીય એકાઉન્ટ્સ બંધ કરી રહી હોવા છતાં સમસ્યા કાબૂમાં આવી નથી. આ પરિસ્થિતિને લઈને ભારત સરકારની ચિંતા વધુ ઘેરી બની છે. સરકારનું માનવું છે કે વોટ્સએપ દ્વારા બેન કરાયેલા એકાઉન્ટ્સના મોબાઈલ નંબરોની માહિતી શેર ન કરવાના કારણે સાયબર ગુનાઓ રોકવામાં મોટી અડચણ ઉભી થઈ છે.
સરકારી સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, આ વર્ષે ઓક્ટોબર સુધી વોટ્સએપે દર મહિને સરેરાશ ૯૮ લાખ જેટલા ભારતીય એકાઉન્ટ્સ તેના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ બેન કર્યા છે. આ આંકડો જ દર્શાવે છે કે પ્લેટફોર્મ પર શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓ અને છેતરપિંડી કેટલા મોટા પાયે થઈ રહી છે. છતાં, આટલી મોટી કાર્યવાહી બાદ પણ ઠગાઈના કેસોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળતો નથી.
ભારત વોટ્સએપ માટે સૌથી મોટું બજાર છે. મેટા કંપનીની માલિકીની આ એપનો ઉપયોગ દેશભરમાં કરોડો લોકો રોજિંદી વાતચીત, વ્યવસાય, ચુકવણી અને માહિતી વિનિમય માટે કરે છે. પરંતુ આ જ વ્યાપકતા છેતરપિંડી કરનારા તત્વો માટે પણ અનુકૂળ બની છે. ખાસ કરીને ફેક લિંક્સ, નકલી નોકરીના ઑફર, ડિજિટલ અરેસ્ટ, કુરિયર સ્કેમ, લોન એપ ફ્રોડ અને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ સ્કેમ જેવા ગુનાઓમાં વોટ્સએપનો વ્યાપક ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે.
સરકારની મુખ્ય ફરિયાદ એ છે કે વોટ્સએપ પોતાની પોલિસી મુજબ જે એકાઉન્ટ્સ પોતાની આંતરિક તપાસ અને એલ્ગોરિધમના આધારે બેન કરે છે, તેના મોબાઈલ નંબરોની વિગતો તે શેર કરતી નથી. કંપની માત્ર દર મહિને કેટલા એકાઉન્ટ્સ બંધ કરાયા તેની સંખ્યા જાહેર કરે છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ પારદર્શિતાના અભાવે સરકાર માટે એ જાણવા મુશ્કેલ બને છે કે કયા ભારતીય મોબાઈલ નંબરોનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે અને તે નંબરો પાછળ સાચા લોકો છે કે નકલી ઓળખ.
એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, “અમને વ્યક્તિગત ચેટ્સ કે ખાનગી માહિતી જોઈએ નહીં, પરંતુ ઓછામાં ઓછું એ જાણવું જરૂરી છે કે કયા મોબાઈલ નંબરોને વોટ્સએપે બેન કર્યા છે. જેથી તપાસ કરી શકાય કે તે નંબર ક્યારે જારી થયો, તેની KYC વિગતો સાચી છે કે ખોટી અને તેનો ઉપયોગ દેશમાં થઈ રહ્યો છે કે વિદેશમાંથી.”
અધિકારીઓએ વધુમાં જણાવ્યું કે ઘણી વખત વોટ્સએપ પરથી બેન થયેલા નંબરો પછી ટેલિગ્રામ અથવા અન્ય ઓવર-ધ-ટોપ (OTT) એપ્સ પર સક્રિય થઈ જાય છે અને ત્યાંથી ફરી છેતરપિંડી શરૂ કરે છે. કારણ કે એકવાર મોબાઈલ નંબરથી એકાઉન્ટ બની જાય પછી, ઘણી એપ્સ સિમ કાર્ડ વગર પણ કામ કરી શકે છે. આ કારણે આવા ગુનેગારોને ટ્રેસ કરવું વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે.
ટેલિકોમ વિભાગના આંકડાઓ મુજબ, આ વર્ષે નવેમ્બર સુધીમાં સરકારના આદેશ પર ૨૯ લાખ જેટલા વોટ્સએપ પ્રોફાઈલ્સ અને ગ્રુપ્સ બંધ કરાવવામાં આવ્યા છે. આવા કિસ્સાઓમાં સરકારને ચોક્કસ વિગતો મળી જાય છે, કારણ કે તે કાયદાકીય પ્રક્રિયા હેઠળ થાય છે. પરંતુ વોટ્સએપ પોતાની બુદ્ધિ અને એલ્ગોરિધમથી જે કરોડો એકાઉન્ટ્સ બેન કરે છે, તેમાં પારદર્શિતાનો અભાવ હોવાનો સરકારનો આરોપ છે.
સરકાર અને વોટ્સએપ વચ્ચે આ મુદ્દે સતત ચર્ચા ચાલી રહી છે. અધિકારીઓનું કહેવું છે કે સુવિધા અને સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે. એક તરફ વપરાશકર્તાઓની ગોપનીયતા મહત્વપૂર્ણ છે, તો બીજી તરફ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને નાગરિકોને છેતરપિંડીથી બચાવવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.
સાયબર નિષ્ણાતોના મત મુજબ, ભારતીય મોબાઈલ નંબરોનો દુરુપયોગ હવે માત્ર દેશની અંદર નહીં, પરંતુ વિદેશથી પણ થઈ રહ્યો છે. ઘણા સ્કેમ કોલ સેન્ટર્સ અને ફ્રોડ નેટવર્ક્સ ભારતીય નંબરોનો ઉપયોગ કરીને વિશ્વસનીયતા ઉભી કરે છે. આ નંબરો ઘણી વખત નકલી દસ્તાવેજો પર લેવામાં આવેલા સિમ કાર્ડ્સ અથવા બહુ જૂના, બંધ થઈ ગયેલા નંબરો હોય છે.
સરકાર હવે સિમ કાર્ડની KYC પ્રક્રિયાને વધુ કડક બનાવવાની દિશામાં પણ વિચાર કરી રહી છે. સાથે સાથે, OTT પ્લેટફોર્મ્સ સાથે વધુ સહયોગ વધારવાની તૈયારી છે, જેથી સાયબર ગુનેગારો માટે ડિજિટલ જગ્યા સંકુચિત કરી શકાય.
વોટ્સએપના માસિક ટ્રાન્સપેરન્સી રિપોર્ટમાં ભલે કરોડો એકાઉન્ટ્સ બેન થવાની માહિતી આપવામાં આવે, પરંતુ જમીન પર હકીકત એ છે કે સામાન્ય નાગરિકો હજી પણ દરરોજ નવી નવી ઠગાઈનો ભોગ બની રહ્યા છે. ખાસ કરીને ગામડાં અને અર્ધશહેરી વિસ્તારોમાં ડિજિટલ સાક્ષરતાના અભાવે લોકો સરળતાથી ફસાઈ જાય છે.
અંતમાં, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર એકાઉન્ટ બેન કરવાથી સમસ્યા ઉકેલાશે નહીં. સરકાર, ટેલિકોમ કંપનીઓ અને OTT પ્લેટફોર્મ્સ વચ્ચે માહિતીની આપલે, કડક નિયમન અને જનજાગૃતિ – આ ત્રણેય પર એકસાથે કામ કરવું જરૂરી છે. ત્યાં સુધી વોટ્સએપ પર કરોડો એકાઉન્ટ્સ બંધ થતા રહેશે, પરંતુ છેતરપિંડીનું ચક્ર ચાલુ જ રહેશે.
