મુંબઈને પ્લાસ્ટિકમુક્ત બનાવવા માટે બૃહન્મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન (BMC) ફરી એક વખત કડક પગલાં લેવા મેદાનમાં ઉતરી છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં શહેરમાં ફરી પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળતા પાલિકાએ હવે દુકાનદારો, વેપારીઓ તેમજ નાગરિકો સામે સખત કાર્યવાહી કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. ખાસ કરીને બજારો, ફુટપાથ, નાળા અને રસ્તાઓમાં મોટી સંખ્યામાં પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ, બોટલો અને અન્ય પ્લાસ્ટિક કચરો મળતા શહેરની સ્વચ્છતા અને પર્યાવરણ માટે ગંભીર ચિંતા ઉભી થઈ છે.
BMCના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ શહેરમાં પ્લાસ્ટિકના વપરાશને નિયંત્રણમાં લેવા માટે દરેક વોર્ડ ઓફિસમાં વિશેષ “ફ્લાઈંગ સ્ક્વોડ” નીમવામાં આવી છે. આ ટીમો અચાનક માર્કેટ, દુકાનો અને ફેરિયાઓ પાસે તપાસ કરશે અને જ્યાં પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ અથવા પ્રતિબંધિત પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ જોવા મળશે ત્યાં તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
પ્લાસ્ટિકનો વધતો ઉપયોગ અને શહેર માટે ચિંતા
મુંબઈ જેવા મહાનગરમાં રોજ લાખો લોકોની અવરજવર રહે છે. બજારો, મોલ, ફુટપાથ અને નાના વેપારીઓ વચ્ચે પ્લાસ્ટિકની થેલીઓનો ઉપયોગ ખૂબ સામાન્ય બની ગયો છે. સરકાર અને પાલિકા દ્વારા અનેક વખત પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં લોકો અને વેપારીઓ દ્વારા તેનો ઉપયોગ ચાલુ જ રાખવામાં આવે છે.
તાજેતરમાં BMC દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે શહેરના અનેક વિસ્તારોમાં ફરી પ્લાસ્ટિકની થેલીઓનો વ્યાપક ઉપયોગ થવા લાગ્યો છે. ખાસ કરીને શાકભાજી માર્કેટ, કિરાણા દુકાનો, ફુટપાથ પર બેસતા ફેરિયા અને નાના વેપારીઓમાં પ્લાસ્ટિકની થેલીઓનો ઉપયોગ વધી ગયો છે.
આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને BMCએ હવે ફરી એક વખત કડક અભિયાન શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.
ફ્લાઈંગ સ્ક્વોડ દ્વારા અચાનક તપાસ
પાલિકા દ્વારા દરેક વોર્ડમાં ખાસ ટીમો બનાવવામાં આવી છે જેને “ફ્લાઈંગ સ્ક્વોડ” કહેવામાં આવે છે. આ ટીમોમાં પાલિકાના અધિકારીઓ, સ્વચ્છતા વિભાગના કર્મચારીઓ અને કેટલીક જગ્યાએ પોલીસના કર્મચારીઓ પણ જોડાયેલા રહેશે.
આ ટીમો અચાનક બજારો અને દુકાનોમાં પહોંચી તપાસ કરશે. વેપારીઓ પાસે પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ મળી આવશે તો તાત્કાલિક જ દંડ વસૂલ કરવામાં આવશે.
પાલિકા અધિકારીઓનું કહેવું છે કે હવે કોઈ પણ વેપારીને રાહત આપવામાં આવશે નહીં. જો કોઈ દુકાનદાર પ્રતિબંધિત પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ કરતા ઝડપાશે તો તેના સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
દુકાનદારો માટે દંડની કડક વ્યવસ્થા
પાલિકાએ સ્પષ્ટ જણાવ્યું છે કે દુકાનદારો કે વેપારીઓ પાસે કેટલી પ્લાસ્ટિક થેલીઓ મળી આવે છે તે પ્રમાણે દંડ વસૂલ કરવામાં આવશે.
દંડની રકમ ૫૦૦૦ રૂપિયાથી શરૂ થઈને ૨૫,૦૦૦ રૂપિયા સુધી જઈ શકે છે. જો કોઈ વેપારી વારંવાર આ નિયમનો ભંગ કરશે તો તેની સામે પોલીસ કેસ પણ કરવામાં આવશે.
પાલિકા અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ કેટલાક વેપારીઓ દંડ ભર્યા પછી પણ ફરી પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ શરૂ કરી દે છે. તેથી હવે દંડ સાથે સાથે કાયદાકીય કાર્યવાહી પણ કરવામાં આવશે.
ફુટપાથના ફેરિયાઓ પર પણ કાર્યવાહી
મુંબઈમાં મોટી સંખ્યામાં ફુટપાથ પર બેસીને વેપાર કરતા ફેરિયાઓ જોવા મળે છે. શાકભાજી, ફળ, નાસ્તા અને નાના સામાન વેચતા ફેરિયાઓમાં પ્લાસ્ટિક થેલીઓનો સૌથી વધુ ઉપયોગ થાય છે.
BMCએ જણાવ્યું છે કે હવે ફુટપાથ પર બેસતા ફેરિયાઓ સામે પણ સમાન રીતે કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. જો તેઓ પ્લાસ્ટિક થેલીઓનો ઉપયોગ કરતા ઝડપાશે તો તેમને પણ દંડ ભરવો પડશે.
પાલિકા દ્વારા આ માટે ખાસ ટીમોને ફુટપાથ માર્કેટમાં તપાસ કરવા મોકલવામાં આવશે.
નાળામાં પ્લાસ્ટિક ફેંકવાના કારણે સમસ્યા
મુંબઈમાં વરસાદી સીઝનમાં પાણી ભરાવાની સમસ્યા સૌથી મોટી સમસ્યાઓમાંથી એક છે. તેનો એક મુખ્ય કારણ નાળામાં ફેંકાતો પ્લાસ્ટિક કચરો છે.
BMCના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ શહેરના ઘણા નાળાઓમાં મોટી સંખ્યામાં પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ, બોટલો અને થર્મોકોલના ટુકડા મળ્યા છે. આ કચરાના કારણે નાળાનું પાણી સરળતાથી વહેવું બંધ થઈ જાય છે.
જ્યારે વરસાદ પડે છે ત્યારે આ જ પ્લાસ્ટિક કચરો પાણીના પ્રવાહને રોકી દે છે અને શહેરના રસ્તાઓ પર પાણી ભરાઈ જાય છે.
આ કારણસર પાલિકા વારંવાર નાગરિકોને પ્લાસ્ટિક નાળામાં ન ફેંકવાની અપીલ કરે છે.
નાગરિકો માટે પણ કડક નિયમો
અત્યારે સુધી મુખ્યત્વે વેપારીઓ અને દુકાનદારો સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવતી હતી. પરંતુ હવે BMC નાગરિકો સામે પણ કાર્યવાહી કરવાની યોજના બનાવી રહી છે.
પાલિકાના જણાવ્યા મુજબ જો કોઈ નાગરિક પ્લાસ્ટિકની થેલીનો ઉપયોગ કરતા ઝડપાશે તો શરૂઆતમાં તેને સમજ આપવામાં આવશે.
પરંતુ જો તે જ નાગરિક ફરીવાર પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ કરતા ઝડપાશે તો તેના પર દંડ કરવામાં આવશે.
દંડની ત્રણ સ્તરની વ્યવસ્થા
BMCએ દંડ માટે ત્રણ સ્તરની વ્યવસ્થા બનાવી છે.
પહેલી વાર ગુનો:
જો કોઈ વ્યક્તિ પહેલીવાર પ્લાસ્ટિકની થેલીનો ઉપયોગ કરતા ઝડપાશે તો તેના પર ૫૦૦૦ રૂપિયાનો દંડ કરવામાં આવશે.
બીજી વાર ગુનો:
જો તે જ વ્યક્તિ ફરીવાર આ જ ગુનો કરશે તો તેના પર ૧૦,૦૦૦ રૂપિયાનો દંડ કરવામાં આવશે.
ત્રીજી વાર ગુનો:
જો ત્રીજીવાર પણ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ કરતા ઝડપાશે તો ૨૫,૦૦૦ રૂપિયાનો દંડ કરવામાં આવશે.
જો કોઈ વ્યક્તિ દંડની રકમ ભરવા તૈયાર નહીં થાય તો તેની સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
પર્યાવરણ પર પ્લાસ્ટિકનો ખતરો
પ્લાસ્ટિક માત્ર શહેરની સ્વચ્છતા માટે જ નહીં પરંતુ પર્યાવરણ માટે પણ ગંભીર ખતરો છે.
પ્લાસ્ટિક સરળતાથી નાશ પામતું નથી અને જમીન તથા પાણી બંનેને પ્રદૂષિત કરે છે. દરિયાકાંઠા શહેરોમાં તો પ્લાસ્ટિકનો કચરો સમુદ્રમાં જઈને દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ માટે પણ ખતરો બની જાય છે.
વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા મુજબ પ્લાસ્ટિકના કણો પાણી અને ખોરાક દ્વારા માનવ શરીરમાં પણ પ્રવેશી શકે છે, જે આરોગ્ય માટે હાનિકારક છે.
BMCનું પ્લાસ્ટિકમુક્ત શહેરનું સ્વપ્ન
મુંબઈને સ્વચ્છ અને પર્યાવરણમૈત્રી શહેર બનાવવા માટે BMC લાંબા સમયથી પ્રયાસ કરી રહી છે.
પ્લાસ્ટિક પર પ્રતિબંધ, કચરાની યોગ્ય વ્યવસ્થા અને નાગરિકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે વિવિધ અભિયાન પણ ચલાવવામાં આવ્યા છે.
પરંતુ શહેરમાં વધતી વસ્તી અને વ્યસ્ત જીવનશૈલીને કારણે લોકો ઘણી વખત આ નિયમોનું પાલન કરતા નથી.
આ કારણે પાલિકાએ હવે વધુ કડક પગલાં લેવાનો નિર્ણય લીધો છે.
નાગરિકો માટે અપીલ
BMCએ મુંબઈના નાગરિકોને અપીલ કરી છે કે તેઓ પ્લાસ્ટિકની થેલીઓનો ઉપયોગ બંધ કરે અને તેના બદલે કાપડ કે કાગળની થેલીઓનો ઉપયોગ કરે.
ખરીદી કરવા જતા સમયે લોકો પોતાની થેલી સાથે લઈ જાય તો પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ઘણો ઓછો થઈ શકે છે.
નાગરિકો જો સ્વેચ્છાએ આ નિયમોનું પાલન કરશે તો શહેરને સ્વચ્છ રાખવામાં મોટી મદદ મળી શકે છે.
સમાપન
મુંબઈને પ્લાસ્ટિકમુક્ત બનાવવા માટે BMC દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી આ કાર્યવાહી શહેર માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે.
દુકાનદારો, ફેરિયાઓ અને નાગરિકો – દરેકે મળીને આ અભિયાનને સફળ બનાવવું પડશે. જો દરેક વ્યક્તિ થોડો જવાબદારીભર્યો વલણ અપનાવે તો શહેરમાંથી પ્લાસ્ટિકનો કચરો ઘણો ઓછો થઈ શકે છે.
સ્વચ્છ અને પર્યાવરણમૈત્રી મુંબઈ બનાવવા માટે આ અભિયાન માત્ર સરકાર અથવા પાલિકાનું નહીં પરંતુ દરેક નાગરિકનું છે.
જો લોકો જાગૃત બનીને પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ઘટાડશે તો મુંબઈ ખરેખર એક સ્વચ્છ અને હરિયાળું શહેર બની શકે છે.
