ભરૂચની ગોદરેજ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ સામે ગંભીર ફરિયાદ: જોખમી વેસ્ટના ગેરકાયદેસર વેચાણના આરોપોથી પર્યાવરણ અને જાહેર આરોગ્ય પર ખતરો

ભરૂચ,
ઉદ્યોગો અને પર્યાવરણ સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાના દાવાઓ વચ્ચે ભરૂચ જિલ્લાના વાલિયા તાલુકામાં આવેલી ગોદરેજ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ સામે ગંભીર આરોપો સાથે મોટી ફરિયાદ નોંધાઈ છે. ગુજરાત પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (GPCB)ને આપવામાં આવેલી આ ફરિયાદે ઉદ્યોગ ક્ષેત્રમાં ખળભળાટ મચાવ્યો છે. ફરિયાદમાં ગોદરેજ ઇન્ડસ્ટ્રીઝના સલ્ફોનેશન પ્લાન્ટ પર આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે કંપની દ્વારા જોખમી અને હાનિકારક વેસ્ટ મટિરિયલને ‘AOS Economy Acidic Liquid’ તરીકે બજારમાં ગેરકાયદેસર રીતે વેચવામાં આવી રહ્યું છે, જે સીધા જીપીસીબીના નિયમો અને હેઝાર્ડસ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સનું ઉલ્લંઘન છે.

તપાસનો સંદર્ભ અને ફરિયાદની પૃષ્ઠભૂમિ

આ ફરિયાદ તા. ૧૭ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ના પત્રના અનુસંધાનમાં કરવામાં આવી છે, જેમાં જીપીસીબીના રીજનલ ઓફિસર ડો. જે.ડી. ઓઝા દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ફરિયાદીઓનું કહેવું છે કે આ તપાસ બાદ પણ હજી સુધી કોઈ સ્પષ્ટ કાર્યવાહી અથવા માહિતી આપવામાં આવી નથી, જેના કારણે સમગ્ર મામલે પારદર્શિતાનો અભાવ જણાય છે.ફરિયાદ મુજબ, ગોદરેજ ઇન્ડસ્ટ્રીઝના વાલિયા પ્લાન્ટમાં જે પ્રોડક્ટ ‘AOS Economy Acidic Liquid’ તરીકે વેચવામાં આવી રહી છે, તે વાસ્તવમાં કંપનીના પ્રોડક્શન પ્રોસેસમાંથી નીકળતું જોખમી વેસ્ટ મટિરિયલ છે. આ મટિરિયલનું નિકાલ નિયમ મુજબ કરવું ફરજીયાત છે, પરંતુ કંપની દ્વારા તેને વેસ્ટ તરીકે નષ્ટ કરવાની જગ્યાએ વેપારિક હેતુથી વેચાણ કરવામાં આવી રહ્યું હોવાનો ગંભીર આરોપ મૂકાયો છે.

પર્યાવરણ અને આરોગ્ય માટે જોખમ

ફરિયાદમાં ખાસ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે આ મટિરિયલ માનવ આરોગ્ય માટે અત્યંત હાનિકારક છે અને તેમાંથી કોઈ સુરક્ષિત પ્રોડક્ટ બનાવવી શક્ય નથી. જો આ કેમિકલ યુક્ત દ્રવ્ય ખુલ્લા બજારમાં પહોંચે, તો તેના ઉપયોગથી જમીન, પાણી અને હવામાં પ્રદૂષણ ફેલાવાની શક્યતા છે. આ પરિસ્થિતિ માત્ર સ્થાનિક વિસ્તાર માટે નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભરૂચ-અંકલેશ્વર ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ઝોન માટે ચિંતાજનક બની શકે છે.પર્યાવરણ કાર્યકર્તાઓનું કહેવું છે કે જો આવા જોખમી વેસ્ટનું ગેરકાયદેસર વેચાણ ચાલુ રહેશે, તો ભૂગર્ભજળ દૂષિત થવું, ખેતીને નુકસાન અને માનવ તથા પશુ સ્વાસ્થ્ય પર લાંબા ગાળાની અસરો પડી શકે છે.

મુખ્ય આરોપો અને માંગણીઓ

ફરિયાદમાં જીપીસીબી સમક્ષ અનેક સ્પષ્ટ અને કડક માંગણીઓ કરવામાં આવી છે:

૧) સેમ્પલની જપ્તી અને પરીક્ષણ:
તા. ૧૭/૧૨/૨૦૨૫ની તપાસ દરમિયાન લેવામાં આવેલા સેમ્પલને ફરિયાદીઓની હાજરીમાં તાત્કાલિક જપ્ત કરવાની અને અલગ-અલગ ડ્રમમાંથી પરીક્ષણ કરવાની માંગ છે. સાથે સાથે કાઉન્ટર સેમ્પલ આપવાની પણ વિનંતી કરવામાં આવી છે, જેથી પરીક્ષણની વિશ્વસનીયતા જળવાઈ રહે.

૨) ઉત્પાદન અને વેચાણ રેકોર્ડની તપાસ:
૨૦૨૧થી ૨૦૨૫ સુધીના ઉત્પાદનની કુલ માત્રા, વેચાણ ક્યાં થયું, કોને થયું અને કયા વેન્ડર્સ મારફતે થયું તેની વિસ્તૃત તપાસ કરવાની માંગ છે. ફરિયાદીઓનું કહેવું છે કે આ મટિરિયલ ખરીદનારા વેન્ડર્સ અધિકૃત ડીલર્સ નહીં પરંતુ વેસ્ટ મટિરિયલના ખરીદદાર છે, જે વધુ શંકા ઊભી કરે છે.

૩) મંજૂરી અને નિકાલની ચકાસણી:
જો આ所谓 પ્રોડક્ટના ઉત્પાદન માટે જીપીસીબીની કોઈ મંજૂરી લેવામાં આવી હોય, તો તેની નકલ જાહેર કરવાની અને જો મંજૂરી વિના ઉત્પાદન થયું હોય તો કડક કાર્યવાહી કરવાની માંગ છે. સાથે જ કંપની પાસે હાલ જે જથ્થો ઉપલબ્ધ છે તેનો નિકાલ જીપીસીબીની સીધી દેખરેખમાં કરાવવા પર ભાર મૂકાયો છે.

૪) ટેક્સ અને GST તપાસ:
આ મટિરિયલના વેચાણ પર યોગ્ય ટેક્સ અને GST ચૂકવવામાં આવ્યા છે કે નહીં, તેની તપાસ GST કમિશનર દ્વારા કરાવવાની માંગ પણ ફરિયાદમાં કરવામાં આવી છે.

૫) તપાસમાં પારદર્શિતા:
તપાસ દરમિયાન ફરિયાદીઓને હાજર રાખવા, સમગ્ર પ્રક્રિયાનું વીડિયો રેકોર્ડિંગ કરવા અને જીપીસીબીના ચેરમેન શ્રી બારડસાહેબ મહીડા સાહેબ તથા રીજનલ ઓફિસર ડો. જે.ડી. ઓઝાની સીધી દેખરેખમાં તપાસ કરવાની સ્પષ્ટ માંગ કરવામાં આવી છે.

જીપીસીબીના નિયમો અને કાયદાકીય સ્થિતિ

ગુજરાતમાં હેઝાર્ડસ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ હેઠળ જોખમી વેસ્ટનું ઉત્પાદન, સંગ્રહ, પરિવહન, વેચાણ અને નિકાલ કડક નિયમો હેઠળ આવે છે. ખાસ કરીને GPCB Rule 9 મુજબ કોઈપણ હેઝાર્ડસ વેસ્ટનું ગેરકાયદેસર વેચાણ ગંભીર ગુનો ગણાય છે અને તેમાં દંડ તથા કાયદેસર કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ છે.નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો આ આરોપો સાચા સાબિત થાય, તો કંપની સામે માત્ર પર્યાવરણ કાયદા નહીં પરંતુ આર્થિક અને કર સંબંધિત કાયદાઓ હેઠળ પણ કાર્યવાહી શક્ય છે.

કંપનીની પ્રતિક્રિયા ગાયબ

આ ગંભીર આરોપો અંગે ગોદરેજ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ તરફથી હજી સુધી કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપવામાં આવી નથી. નોંધનીય છે કે કંપની પોતાના વાર્ષિક અહેવાલોમાં પર્યાવરણીય અનુપાલન, ગ્રીન કેમિસ્ટ્રી અને સસ્ટેનેબલ પ્રોડક્શન પર ભાર મૂકતી રહી છે. જોકે, તાજા આરોપોએ કંપનીના આ દાવાઓ પર પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું કર્યું છે.

જીપીસીબીની ભૂમિકા પર નજર

જીપીસીબીના અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે આવી ફરિયાદોને ગંભીરતાથી લેવામાં આવે છે અને તપાસ પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવશે. પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે ચર્ચા છે કે અગાઉ પણ અનેક ઉદ્યોગો સામે ફરિયાદો છતાં કાર્યવાહી મોડેથી અથવા નબળી થઈ હોવાનું અનુભવાયું છે. આથી, આ કેસમાં જીપીસીબી કેટલી ઝડપથી અને કેટલી કડક કાર્યવાહી કરે છે, તે પર સમગ્ર પર્યાવરણપ્રેમી સમાજની નજર છે.

નિષ્કર્ષ

ભરૂચ-વાલિયા જેવા ઉદ્યોગપ્રધાન વિસ્તારમાં ઉદ્યોગોના વિકાસ સાથે પર્યાવરણ અને જાહેર આરોગ્યની સુરક્ષા અત્યંત આવશ્યક છે. જો મોટા ઉદ્યોગો જ કાયદાનો ભંગ કરીને જોખમી વેસ્ટનું વેપારીકરણ કરશે, તો તેની અસર માત્ર આજના નહીં પરંતુ આવનારા અનેક વર્ષો સુધી સમાજને ભોગવવી પડશે. હવે આ મામલે જીપીસીબી અને સંબંધિત વિભાગો પારદર્શી અને કડક કાર્યવાહી કરે, એવી માંગ ઉઠી રહી છે. આ કેસ માત્ર એક કંપનીનો નથી, પરંતુ ગુજરાતમાં પર્યાવરણ કાયદાના અમલની વિશ્વસનીયતાની પણ કસોટી છે.