ભારત-અમેરિકા ટ્રેડ ડીલ બાદ રશિયન તેલ મુદ્દે સ્પષ્ટતા

“તેલ ખરીદી બજાર પર આધારિત” – એસ. જયશંકરનો કડક સંદેશ

ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે તાજેતરમાં થયેલી ટ્રેડ ડીલ બાદ રશિયાથી તેલ ખરીદી મુદ્દે ઊભેલી અસમંજસની સ્થિતિ હવે મોટા ભાગે સ્પષ્ટ થઈ છે. અમેરિકા તરફથી એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ભારત હવે રશિયાથી ઓઈલ નહીં ખરીદે, પરંતુ ભારત સરકારે આવી કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત ન કરતા રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક ચર્ચાઓ તેજ બની હતી.

આ મુદ્દે એસ. જયશંકર એ મ્યુનિખ સુરક્ષા સંમેલનમાં આપેલા ઈન્ટરવ્યૂમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે ભારત રશિયાથી કેટલું અને ક્યારે તેલ ખરીદે તે સંપૂર્ણપણે બજારની પરિસ્થિતિ, કિંમતો અને રાષ્ટ્રીય હિત પર આધારિત છે.

તેમણે કહ્યું કે

• તેલ ખરીદીનો નિર્ણય સરકાર નહીં પરંતુ કંપનીઓ કરે છે

• કિંમત, સપ્લાય અને માર્કેટની સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ છે

• ભારત પોતાની ઊર્જા સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લે છે

જયશંકરના આ નિવેદનને ભારતની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ અને ઊર્જા વ્યૂહરચનાનો મજબૂત સંદેશ માનવામાં આવી રહ્યો છે.

અમેરિકાનો ‘એડિશનલ’ શબ્દ મહત્વપૂર્ણ

આ જ સંમેલનમાં માર્કો રૂબિયો એ કહ્યું કે ભારતે અમેરિકા સામે આશ્વાસન આપ્યું છે કે તે રશિયાથી “વધારાનું” (additional) તેલ નહીં ખરીદે.

રૂબિયોના નિવેદનમાં “additional” શબ્દનો ઉપયોગ ખૂબ મહત્વનો માનવામાં આવી રહ્યો છે. રાજદ્વારીય વર્તુળોમાં તેને આ રીતે સમજવામાં આવે છે કે:

• હાલ જેટલું તેલ ભારત રશિયાથી ખરીદે છે તે ચાલુ રહી શકે

• પરંતુ તેમાં મોટા પ્રમાણમાં વધારો નહીં થાય

• ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે ઊર્જા સહકાર વધારવાનો પ્રયાસ થઈ શકે

ભારતની ઊર્જા જરૂરિયાતો અને રશિયન તેલ

યુક્રેન યુદ્ધ બાદ પશ્ચિમી દેશોએ રશિયન તેલ પર પ્રતિબંધ મૂક્યા પછી ભારતે ડિસ્કાઉન્ટેડ કિંમતે રશિયન ક્રૂડ ખરીદીમાં વધારો કર્યો હતો. તેનાથી ભારતને

• સસ્તું ઇંધણ મળ્યું

• રિફાઈનરી માર્જિનમાં વધારો થયો

• ઘરેલુ મોંઘવારી નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળી

ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ આયાતકાર દેશ છે, તેથી ઊર્જા સુરક્ષા ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

વ્યૂહાત્મક સંતુલન: અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચે ભારત

આ સમગ્ર મુદ્દો ભારતની “મલ્ટી-અલાઈનમેન્ટ” નીતિનું ઉદાહરણ છે, જેમાં ભારત અમેરિકા સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી જાળવી રાખે છે અને સાથે જ રશિયા સાથે ઊર્જા અને રક્ષણ ક્ષેત્રે સહકાર ચાલુ રાખે છે.

વિશ્લેષકોના મત અનુસાર:

• ભારત અમેરિકાની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તેલ ખરીદીમાં અચાનક વધારો નહીં કરે

• પરંતુ સસ્તું અને ઉપલબ્ધ હોય ત્યાંથી તેલ ખરીદવાની નીતિ ચાલુ રાખશે

• ઊર્જા સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્ય લાવવાનો પ્રયાસ થશે

બજાર આધારિત નીતિનો પુનરોચ્ચાર

જયશંકરના નિવેદનનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે ભારત ઊર્જા ખરીદી અંગે કોઈ રાજકીય દબાણમાં નહીં આવે અને બજાર આધારિત નિર્ણય જ લેવાની પોતાની નીતિ પર અડગ રહેશે.

આથી હવે સ્પષ્ટ થાય છે કે:
✔ રશિયાથી હાલની તેલ ખરીદી ચાલુ રહી શકે
✔ તેમાં મોટો વધારો થવાની શક્યતા ઓછી
✔ ભારત-અમેરિકા ઊર્જા સહકાર વધવાની સંભાવના

ભારતના વિદેશમંત્રીએ આપેલો આ સંદેશ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે, કારણ કે તે ભારતની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ, ઊર્જા સુરક્ષા અને વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક સંતુલનને મજબૂત બનાવે છે.જો તમે ઇચ્છો તો હું આ વિષય પર ભારત-અમેરિકા-રશિયા ઊર્જા સમીકરણ, તેલ આયાતના આંકડા અને તેના અર્થતંત્ર પરના પ્રભાવ સાથે 1500 શબ્દનું વિશ્લેષણાત્મક લેખ પણ તૈયાર કરી આપી શકું.