મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણની ઘટનાઓને રોકવા માટે રાજ્ય સરકાર દ્વારા મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. રાજ્ય વિધાનસભામાં “ધર્મ સ્વતંત્રતા બિલ 2026” રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં ગેરકાયદેસર રીતે ધર્મ પરિવર્તન કરાવનાર વ્યક્તિઓ અથવા સંસ્થાઓ સામે કડક સજા અને દંડની જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
શુક્રવારે વિધાનસભામાં રજૂ થયેલા આ પ્રસ્તાવિત કાયદાનો મુખ્ય હેતુ બળજબરી, છેતરપિંડી, પ્રલોભન અથવા લગ્નના બહાને કરવામાં આવતા ધર્માંતરણને રોકવાનો છે. સરકારનું કહેવું છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આવા કેસોમાં વધારો જોવા મળ્યો છે, જેના કારણે કાયદાકીય નિયંત્રણ જરૂરી બન્યું છે.
જો આ બિલ વિધાનસભા અને વિધાન પરિષદમાં પસાર થઈ કાયદા રૂપે અમલમાં આવે, તો મહારાષ્ટ્ર દેશમાં ધાર્મિક પરિવર્તનને નિયંત્રિત કરનાર દસમું રાજ્ય બની જશે. દેશના અનેક રાજ્યો પહેલેથી જ આવા કાયદા અમલમાં મૂકી ચૂક્યા છે. તેમાં ઝારખંડ, ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, હરિયાણા, કર્ણાટક અને રાજસ્થાનનો સમાવેશ થાય છે.
બિલ રજૂ થવાનો મુખ્ય હેતુ
રાજ્ય સરકારના જણાવ્યા મુજબ કેટલાક કિસ્સાઓમાં લોકો પર દબાણ, છેતરપિંડી અથવા આર્થિક પ્રલોભન દ્વારા ધર્માંતરણ કરાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ઘટનાઓને રોકવા માટે કાયદાકીય વ્યવસ્થા જરૂરી હોવાનું સરકાર માને છે.
આ બિલ દ્વારા એવા તમામ કિસ્સાઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે જ્યાં કોઈ વ્યક્તિને દબાણ, છેતરપિંડી, લાલચ અથવા લગ્નના બહાને ધર્મ બદલવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે.
સરકારનું માનવું છે કે દરેક વ્યક્તિને પોતાના ધર્મમાં માનવાની અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા રાખવાની સંવિધાનિક છૂટ છે, પરંતુ કોઈપણ વ્યક્તિને ગેરરીતે ધર્મ બદલવા માટે મજબૂર કરવું સંવિધાનની ભાવનાના વિરોધમાં છે.
અન્ય રાજ્યોમાં આવા કાયદા
ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક રાજ્યો દ્વારા ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદા ઘડવામાં આવ્યા છે.
આ રાજ્યોમાં મુખ્યત્વે નીચેના રાજ્યનો સમાવેશ થાય છે:
-
ઝારખંડ
-
ઉત્તરાખંડ
-
હિમાચલ પ્રદેશ
-
ઉત્તર પ્રદેશ
-
ગુજરાત
-
મધ્ય પ્રદેશ
-
હરિયાણા
-
કર્ણાટક
-
રાજસ્થાન
હવે મહારાષ્ટ્રમાં પણ સમાન પ્રકારનો કાયદો અમલમાં લાવવા માટે સરકાર દ્વારા આ બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.
બાળકના ધર્મ અને અધિકારો અંગે મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ
આ બિલની સૌથી ખાસ અને અનોખી જોગવાઈ બાળકના ધર્મ અને અધિકારો અંગે છે.
બિલ મુજબ જો કોઈ લગ્ન ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણ દ્વારા કરવામાં આવ્યા હોય, તો તે લગ્નમાંથી જન્મેલા બાળકના ધર્મ અંગે સ્પષ્ટ નિયમ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
બાળકનો ધર્મ
જો કોઈ લગ્ન ગેરકાયદેસર રીતે ધર્માંતરણ કરીને કરવામાં આવે છે, તો તે લગ્નમાંથી જન્મેલા બાળકને માતાના ધર્મ મુજબ માનવામાં આવશે. એટલે કે લગ્ન પહેલા માતાનો જે ધર્મ હતો તે જ બાળકનો ધર્મ ગણાશે.
વારસાનો અધિકાર
બિલમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે બાળકને માતા અને પિતા બંનેની મિલકત પર કાયદેસર વારસાનો અધિકાર મળશે.
ધર્મના મુદ્દે કોઈ ભેદભાવ રાખવામાં આવશે નહીં અને બાળકના અધિકારોનું સંપૂર્ણ રક્ષણ કરવામાં આવશે.
ભરણપોષણનો અધિકાર
બિલ મુજબ બાળકને ભરણપોષણ મેળવવાનો પણ અધિકાર રહેશે.
તે ભારતીય નાગરિક સેવા સંહિતા (BNSS)ની કલમ 144 હેઠળ ભરણપોષણ મેળવવા માટે હકદાર રહેશે.
કસ્ટડી અંગેનો નિયમ
બિલમાં બાળકની કસ્ટડી અંગે પણ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.
જો કોર્ટ દ્વારા અન્યથા આદેશ ન આપવામાં આવે, તો બાળકની કસ્ટડી માતા પાસે રહેશે.
ધર્માંતરણ માટે કડક કાનૂની પ્રક્રિયા
આ બિલ મુજબ હવે કોઈપણ વ્યક્તિ જો પોતાનો ધર્મ બદલવા માંગે તો તેને કડક કાનૂની પ્રક્રિયાનો પાલન કરવો પડશે.
જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને નોટિસ
ધર્માંતરણ કરવા માંગતા વ્યક્તિએ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને ઓછામાં ઓછા 60 દિવસ પહેલા લેખિત નોટિસ આપવી પડશે.
આ નોટિસમાં નીચેની માહિતી આપવી ફરજિયાત રહેશે:
-
વ્યક્તિનું નામ
-
ઉંમર
-
વ્યવસાય
-
વર્તમાન ધર્મ
-
કયો ધર્મ સ્વીકારવાનો છે
પોલીસ તપાસ
નોટિસ મળ્યા બાદ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અથવા પોલીસ દ્વારા તપાસ કરવામાં આવશે કે ધર્માંતરણ સ્વૈચ્છિક છે કે નહીં.
જો તપાસમાં કોઈ બળજબરી, છેતરપિંડી અથવા પ્રલોભન જોવા મળે તો ધર્માંતરણ મંજૂર કરવામાં આવશે નહીં.
ધર્માંતરણ પછીની પ્રક્રિયા
ધર્માંતરણ પૂર્ણ થયા બાદ પણ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થતી નથી.
ધર્માંતરણ કરનાર વ્યક્તિ અને સમારંભનું આયોજન કરનાર સંસ્થા બંનેએ 60 દિવસની અંદર જિલ્લા વહીવટીતંત્રને ઘોષણાપત્ર સબમિટ કરવું પડશે.
જો આ પ્રક્રિયાનું પાલન નહીં કરવામાં આવે તો તે ધર્માંતરણ અમાન્ય જાહેર થઈ શકે છે.
ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણની વ્યાખ્યા
આ બિલમાં ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણની વ્યાખ્યાને ખૂબ વિસ્તૃત બનાવવામાં આવી છે.
બિલ મુજબ નીચેના પ્રકારના ધર્માંતરણ ગેરકાયદેસર ગણાશે:
-
પૈસા આપીને ધર્માંતરણ
-
નોકરી અથવા લાભ આપવાનો વાયદો
-
મફત શિક્ષણ અથવા સારવારનો લાલચ
-
દૈવી ચમત્કારો બતાવવાનો દાવો
-
લગ્નના વચન દ્વારા ધર્મ બદલાવવો
આ ઉપરાંત બિલમાં કેટલીક નવી જોગવાઈઓ પણ ઉમેરવામાં આવી છે.
માનસિક અને સામાજિક દબાણ પણ ગુનો ગણાશે
બિલ મુજબ ફક્ત શારીરિક બળજબરી જ નહીં પરંતુ માનસિક દબાણ પણ ગુનો ગણાશે.
ઉદાહરણ તરીકે:
-
દૈવી ક્રોધની ધમકી આપવી
-
સમાજમાંથી બહાર કાઢવાની ધમકી
-
જીવન અને સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવાની ધમકી
-
અન્ય ધર્મને અપમાનિત કરવું
આ તમામ બાબતો ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણની શ્રેણીમાં આવશે.
છેતરપિંડીથી થયેલા લગ્ન
બિલમાં લગ્ન સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ પણ છે.
જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાની ધાર્મિક ઓળખ છુપાવીને લગ્ન કરે અથવા છેતરપિંડીથી લગ્ન કરે તો તે લગ્ન ગેરકાયદેસર ગણાશે.
કોર્ટને આવા લગ્નને રદબાતલ જાહેર કરવાની સત્તા આપવામાં આવશે.
સજા અને દંડ માટે કડક જોગવાઈ
આ બિલમાં ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણ માટે કડક સજા નક્કી કરવામાં આવી છે.
સામાન્ય ગુના માટે
-
જેલ સજા
-
આર્થિક દંડ
સંવેદનશીલ વર્ગો માટે કડક સજા
જો મહિલાઓ, સગીરો અથવા SC/ST સમુદાયના લોકોનું ધર્માંતરણ કરવામાં આવે તો સજા વધુ કડક રહેશે.
-
રૂ. 5 લાખ સુધીનો દંડ
-
લાંબી જેલ સજા
સામૂહિક ધર્માંતરણ
જો એક સાથે બે અથવા તેથી વધુ લોકોનું ધર્માંતરણ કરવામાં આવે તો તેને સામૂહિક ધર્માંતરણ ગણાશે.
આ માટે:
-
7 વર્ષ સુધીની જેલ
-
રૂ. 5 લાખ સુધીનો દંડ
વારંવાર ગુનો કરવા પર
જો કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર આવા ગુનાઓમાં સંડોવાય તો:
-
10 વર્ષ સુધીની જેલ
-
રૂ. 7 લાખ સુધીનો દંડ
સંસ્થાઓ સામે પણ કાર્યવાહી
જો કોઈ સંસ્થા ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણમાં સંડોવાયેલી હોવાનું સાબિત થાય તો તેના સામે પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
તેમાં નીચેના પગલાં લેવામાં આવી શકે છે:
-
સંસ્થાનું રજીસ્ટ્રેશન રદ
-
સરકારી ભંડોળ બંધ
ફરિયાદ કોણ નોંધાવી શકે?
આ બિલ મુજબ FIR નોંધાવવા માટે કેટલાક લોકોને અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.
ફરિયાદ નીચેના લોકો કરી શકે છે:
-
ધર્માંતરણ કરનાર વ્યક્તિ
-
માતા-પિતા
-
ભાઈ-બહેન
-
નજીકના લોહીના સંબંધીઓ
-
દત્તક સંબંધીઓ
આ ઉપરાંત પોલીસ પોતે પણ કેસ નોંધાવી શકે છે.
પુરાવાનો બોજ
બિલમાં એક મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ એ છે કે ધર્માંતરણ સ્વૈચ્છિક હતું તે સાબિત કરવાનો બોજ તે વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા પર રહેશે જેણે ધર્માંતરણમાં મદદ કરી હોય.
આનો અર્થ એ છે કે આરોપીને સાબિત કરવું પડશે કે કોઈ બળજબરી કે છેતરપિંડી કરવામાં આવી નથી.
પીડિતોના રક્ષણ માટે જોગવાઈ
બિલમાં પીડિત લોકોના રક્ષણ અને પુનર્વસન માટે પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
સરકાર દ્વારા તેમને કાનૂની મદદ અને સુરક્ષા આપવામાં આવશે.
રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચા
આ બિલ રજૂ થયા બાદ રાજ્યમાં રાજકીય અને સામાજિક ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે.
કેટલાક લોકો આ કાયદાને ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણ રોકવા માટે જરૂરી ગણાવે છે, જ્યારે કેટલાક લોકોનું માનવું છે કે આવા કાયદાઓનો દુરુપયોગ થવાની શક્યતા રહે છે.
સમાપન
મહારાષ્ટ્રમાં રજૂ કરાયેલ “ધર્મ સ્વતંત્રતા બિલ 2026” રાજ્યના રાજકીય અને સામાજિક ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાનો વિષય બની ગયું છે.
આ બિલનો મુખ્ય હેતુ ગેરકાયદેસર ધર્માંતરણ અને છેતરપિંડીયુક્ત લગ્નને રોકવાનો છે. તેમાં કડક સજા, કાનૂની પ્રક્રિયા અને બાળકોના અધિકારો અંગે વિશેષ જોગવાઈઓ સામેલ કરવામાં આવી છે.
હવે આ બિલ વિધાનસભા અને વિધાન પરિષદમાં પસાર થાય છે કે નહીં અને અંતે કાયદા તરીકે અમલમાં આવે છે કે નહીં તે આવનારા દિવસોમાં સ્પષ્ટ થશે.
