માહિતી છુપાવવાની કીમત ચૂકવવી પડી.

વાંકાનેર ગ્રામ પંચાયતના તલાટી-કમ મંત્રીને રાજ્ય માહિતી આયોગે રૂ. 10 હજારનો દંડ ફટકાર્યો

વડોદરા | વાંકાનેર

માહિતી અધિકાર અધિનિયમ (RTI Act) અંતર્ગત નાગરિકોને મળેલા કાયદેસર હકની અવગણના કરવી હવે સરકારી કર્મચારીઓ માટે ભારે પડી રહી છે. ગેરકાયદેસર બાંધકામ અંગે માંગવામાં આવેલી માહિતી નિયત સમયમર્યાદામાં પૂરી ન પાડવાના ગંભીર મામલે ગુજરાત રાજ્ય માહિતી આયોગે વાંકાનેર ગ્રામ પંચાયતના તલાટી-કમ મંત્રી પર કડક કાર્યવાહી કરી છે. આયોગે તલાટી-કમ મંત્રી ભાવેશકુમાર કોટડને રૂ. 10,000નો દંડ ફટકારવાનો આદેશ આપ્યો છે.

આ દંડનો આદેશ માત્ર એક વ્યક્તિ સામેની કાર્યવાહી નથી, પરંતુ તે સમગ્ર રાજ્યના જાહેર માહિતી અધિકારીઓ માટે ચેતવણીરૂપ ઉદાહરણ બની રહ્યો છે કે માહિતી અધિકાર કાયદાની અવગણના હવે સહન કરવામાં નહીં આવે.

ગેરકાયદેસર બાંધકામ અંગે માંગવામાં આવી હતી માહિતી

કેસની વિગત મુજબ, વાંકાનેર તાલુકાના (તા. સાવલી) વિસ્તારમાં રહેતા સદામશા દિલીપશા દિવાન નામના નાગરિકે પોતાના ગામમાં થયેલા એક ગેરકાયદેસર બાંધકામ અંગે માહિતી મેળવવા માટે માહિતી અધિકાર અધિનિયમ હેઠળ અરજી કરી હતી. અરજદારે પંચાયત વિસ્તારમાં થયેલા બાંધકામ અંગે મંજૂરી, નકશા, કાર્યવાહી અને નિયમોનું પાલન થયું કે નહીં તેની વિગતો માંગેલી હતી.

RTI કાયદા મુજબ જાહેર માહિતી અધિકારીએ અરજી મળ્યાના 30 દિવસની અંદર સ્પષ્ટ અને સંતોષકારક માહિતી આપવી ફરજિયાત હોય છે. પરંતુ આ કેસમાં વાંકાનેર ગ્રામ પંચાયતના તલાટી-કમ મંત્રીએ આ કાયદેસર ફરજનું પાલન કર્યું નહોતું.

સમયમર્યાદામાં જવાબ ન મળતાં અરજદારની પ્રથમ અપીલ

નિયત સમયમર્યાદામાં માહિતી ન મળતા અરજદાર સદામશા દિવાને પ્રથમ અપીલ અધિકારી સમક્ષ અપીલ દાખલ કરી હતી. પ્રથમ અપીલ અધિકારીએ કેસની તપાસ કર્યા બાદ જાહેર માહિતી અધિકારીને સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો હતો કે 1 એપ્રિલ, 2025 સુધીમાં માંગવામાં આવેલી માહિતી પૂરી પાડવામાં આવે.

પરંતુ આશ્ચર્યજનક રીતે, પ્રથમ અપીલ અધિકારીના આદેશ પછી પણ જાહેર માહિતી અધિકારી દ્વારા કોઈ જવાબ આપવામાં આવ્યો નહોતો. આ રીતે સરકારી આદેશની પણ અવગણના કરવામાં આવી હતી, જે કાયદાકીય રીતે ગંભીર બેદરકારી ગણાય છે.

રાજ્ય માહિતી આયોગ સમક્ષ ફરિયાદ

પ્રથમ અપીલનો આદેશ પણ અમલમાં ન આવતા અરજદારે અંતે ગુજરાત રાજ્ય માહિતી આયોગ સમક્ષ ફરિયાદ દાખલ કરી હતી. આયોગ દ્વારા કેસની સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી. સુનાવણી દરમિયાન તમામ દસ્તાવેજો, સમયરેખા અને સરકારી અધિકારીઓની ભૂમિકા પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

સુનાવણી દરમિયાન આ બાબત સ્પષ્ટ થઈ ગઈ હતી કે જાહેર માહિતી અધિકારી એટલે કે તલાટી-કમ મંત્રી ભાવેશકુમાર કોટડ દ્વારા માત્ર સમયમર્યાદા જ નહીં પરંતુ પ્રથમ અપીલ અધિકારીના હુકમનું પણ પાલન કરવામાં આવ્યું નહોતું.

આયોગનું કડક વલણ

રાજ્ય માહિતી કમિશનરે પોતાના ચુકાદામાં જણાવ્યું હતું કે જાહેર માહિતી અધિકારી પોતાની ફરજો નિભાવવામાં નિષ્કાળજી દાખવી રહ્યા છે. માહિતી અધિકાર કાયદો નાગરિકોના હકનું રક્ષણ કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે અને તેનો ભંગ કરવો એ લોકશાહી વ્યવસ્થાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો વિરુદ્ધ છે.

આયોગે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે, “જાહેર માહિતી અધિકારી તરીકે જવાબદારી ધરાવતા કર્મચારીઓ દ્વારા જો આ પ્રકારની બેદરકારી દાખવવામાં આવશે તો કડક કાર્યવાહી અનિવાર્ય રહેશે.”

રૂ. 10,000નો દંડ ફટકાર્યો

આયોગે તલાટી-કમ મંત્રી ભાવેશકુમાર કોટડને રૂ. 10,000નો દંડ ફટકારવાનો આદેશ કર્યો હતો. આ દંડની રકમ અધિકારીએ પોતાના વ્યક્તિગત ભંડોળમાંથી અથવા પગારમાંથી ભરવાની રહેશે તેવું પણ આદેશમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે.

આયોગે વધુમાં આદેશ આપ્યો કે દંડ ભર્યાનું ચલણ (રશીદ) 30 દિવસની અંદર આયોગને રજૂ કરવું ફરજિયાત રહેશે.

દંડ ન ભરાય તો પગારમાંથી કપાત

આયોગે આ મામલે વધુ કડક વલણ દાખવતા જણાવ્યું હતું કે જો નિયત સમયમર્યાદામાં દંડની રકમ જમા કરવામાં નહીં આવે, તો જિલ્લા વિકાસ અધિકારી (DDO)ને આદેશ આપવામાં આવશે કે તે તલાટી-કમ મંત્રીના પગાર અથવા ભથ્થામાંથી રકમ કપાત કરીને સરકારી તિજોરીમાં જમા કરાવે.

આ પ્રકારની કડક કાર્યવાહી એ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે માહિતી અધિકાર કાયદાની અવગણના હવે માત્ર નોટિસ સુધી સીમિત નહીં રહે.

RTI કાયદાનો હેતુ અને મહત્વ

માહિતી અધિકાર અધિનિયમ, 2005 નાગરિકોને સરકારની કામગીરીમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે. કોઈપણ નાગરિક સરકારી કચેરીઓ પાસેથી માહિતી માંગીને ગેરરીતિ, ભ્રષ્ટાચાર અને બેદરકારી સામે અવાજ ઉઠાવી શકે છે.

આ કેસ એનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે કે એક સામાન્ય નાગરિકે પોતાના અધિકારનો ઉપયોગ કરીને ગેરકાયદેસર બાંધકામ અંગે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો અને અંતે જવાબદાર અધિકારી સામે કાર્યવાહી થઈ.

પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થામાં જવાબદારીનો પ્રશ્ન

ગ્રામ પંચાયતો ગ્રામ્ય વિસ્તારના વિકાસની સૌથી નિકટની શાસકીય એકમ છે. પરંતુ ઘણીવાર ગ્રામ પંચાયતોમાં ગેરકાયદેસર બાંધકામ, પક્ષપાત અને માહિતી છુપાવવાના આક્ષેપો સામે આવે છે.

આ કેસમાં પણ ગેરકાયદેસર બાંધકામ અંગે માહિતી છુપાવવામાં આવી હોવાનો સંદેહ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે. માહિતી આપવામાં આવી હોત તો કદાચ ગેરરીતિઓ વહેલી તકે બહાર આવી શકી હોત.

નાગરિકોમાં જાગૃતિનો સંદેશ

આયોગનો આ નિર્ણય અન્ય નાગરિકો માટે પણ પ્રેરણાદાયક છે. જો કોઈ સરકારી કચેરી માહિતી આપવામાં ટાળટૂળ કરે તો નાગરિકો પ્રથમ અપીલ અને ત્યારબાદ રાજ્ય માહિતી આયોગ સુધી જઈ શકે છે.

આ કેસ દર્શાવે છે કે કાયદાનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે તો સરકારી તંત્રને જવાબદારીથી બચવા દેવામાં નહીં આવે.

નિષ્કર્ષ

વાંકાનેર ગ્રામ પંચાયતના તલાટી-કમ મંત્રી સામે લેવાયેલો આ દંડનો નિર્ણય માત્ર એક વ્યક્તિ સામેની કાર્યવાહી નહીં પરંતુ સમગ્ર વહીવટી તંત્ર માટે ચેતવણીરૂપ છે. માહિતી અધિકાર કાયદો માત્ર કાગળ પરનો કાયદો નથી, પરંતુ તેને અમલમાં લાવવાની જવાબદારી દરેક જાહેર માહિતી અધિકારીની છે.

જો આવા ચુકાદાઓ સતત આવતાં રહેશે તો સરકારી કચેરીઓમાં પારદર્શિતા વધશે અને નાગરિકોના હકને સાચી રીતે રક્ષણ મળશે.