મુંબઈ મહાનગરમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી વધતી જઈ રહેલી વાયુ પ્રદૂષણની સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને મહાનગરપાલિકાએ હવે મોટા પાયે પગલાં ભરવાનો નિર્ણય લીધો છે. શિયાળાની ઋતુ શરૂ થતાં જ શહેરમાં હવાની ગુણવત્તા બગડવાની પરંપરા બની ગઈ છે. ખાસ કરીને બાંધકામ પ્રોજેક્ટ્સ, ભારે ટ્રાફિક, રોડ પર પડતી ધૂળ અને કચરાના યોગ્ય સંચાલનની સમસ્યાઓને કારણે વાયુ પ્રદૂષણમાં વધારો નોંધાય છે. આ પરિસ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે બૃહન્મુંબઈ મહાનગરપાલિકાએ વર્ષભર ચાલે તેવી રોડ ધોવાની યોજના તૈયાર કરી છે.
મહાનગરપાલિકાના ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન વિભાગ દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણય મુજબ, ચોમાસાની ઋતુને બાદ કરતાં લગભગ 150 દિવસ સુધી શહેરના મુખ્ય માર્ગો, આંતરિક રસ્તાઓ અને ગલ્લીઓ સુધી પાણીના ટેન્કર દ્વારા ધોવાનું કામ કરવામાં આવશે. આ હેતુ માટે કુલ 125 પાણીના ટેન્કર ભાડે રાખવામાં આવશે. આ પહેલ માત્ર દેખાવ પૂરતી નહીં પરંતુ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટેનું વૈજ્ઞાનિક રીતે તૈયાર કરાયેલું પગલું હોવાનું અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે.
શા માટે જરૂરી બન્યું રોડ વોશિંગ અભિયાન?
મુંબઈમાં છેલ્લા બે થી ત્રણ વર્ષમાં હવાની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. ખાસ કરીને શિયાળાના મહિનાઓ દરમિયાન AQI (Air Quality Index) મધ્યમથી લઈને ખરાબ સ્તર સુધી પહોંચે છે. બે વર્ષ પહેલા એવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ હતી કે મુંબઈની હવાની ગુણવત્તા દિલ્હી કરતા પણ ખરાબ નોંધાઈ હતી, જેના કારણે આરોગ્યવિદો, પર્યાવરણવિદો અને નાગરિકોમાં ચિંતા ફેલાઈ હતી.
મુંબઈમાં સતત ચાલતા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ – જેમ કે મેટ્રો લાઈન, કોસ્ટલ રોડ, ફ્લાયઓવર, રોડ રિપેરિંગ અને બિલ્ડિંગ કન્સ્ટ્રક્શન – કારણે મોટા પ્રમાણમાં ધૂળનું ઉત્સર્જન થાય છે. ટ્રાફિકની ભારે અવરજવર ધૂળને હવામાં ઉડાડે છે, જે પછી શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશી શ્વસન સંબંધિત બીમારીઓનું કારણ બને છે.
આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને મહાનગરપાલિકાએ રોડ વોશિંગને વાયુ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે અસરકારક ઉપાય તરીકે પસંદ કર્યો છે.
125 પાણીના ટેન્કર – મોટી લોજિસ્ટિક્સ વ્યવસ્થા
મહાનગરપાલિકાએ અગાઉના કોન્ટ્રાક્ટરનો કરાર પૂર્ણ થતાં નવા ટેન્ડર બહાર પાડ્યા છે. આ નવા ટેન્ડર મુજબ કુલ 125 પાણીના ટેન્કર ભાડે લેવામાં આવશે. આ ટેન્કરમાં વિવિધ ક્ષમતાવાળા વાહનોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે:
-
9,000 લિટર ક્ષમતાવાળા મોટા ટેન્કર
-
5,000 લિટર ક્ષમતાવાળા મધ્યમ ટેન્કર
-
2,000 લિટર ક્ષમતાવાળા નાના ટેન્કર
મોટા ટેન્કર મુખ્ય માર્ગો અને હાઈવે જેવા વિસ્તારોમાં ઉપયોગમાં લેવાશે, જ્યારે નાના ટેન્કર ગલ્લીગલ્લી સુધી પહોંચી શકશે. શહેરના સંકુચિત વિસ્તારોમાં મોટા ટેન્કર લઈ જવું મુશ્કેલ હોવાથી નાના ટેન્કર મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.
150 દિવસનું વિશેષ આયોજન
ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન કુદરતી રીતે વરસાદના પાણીથી રસ્તાઓ ધોઈ જાય છે, તેથી આ અભિયાન મુખ્યત્વે ચોમાસા બાદના સમયગાળા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. આશરે 150 દિવસ સુધી સતત રોડ ધોવાની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવશે.
આ કામગીરી માટે સમયપત્રક પણ તૈયાર કરવામાં આવશે, જેમાં મુખ્ય માર્ગો, ટ્રાફિકવાળા વિસ્તારો, ઔદ્યોગિક ઝોન અને બાંધકામ વિસ્તારોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે. રાત્રિના સમયે રોડ વોશિંગ કરવામાં આવશે જેથી ટ્રાફિકમાં અવરોધ ન આવે.
વાયુ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે અન્ય પગલાં
મહાનગરપાલિકા દ્વારા માત્ર રોડ ધોવાનું જ નહીં પરંતુ વાયુ પ્રદૂષણ સામે લડવા માટે એક સંપૂર્ણ એક્શન પ્લાન તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં નીચેના પગલાંનો સમાવેશ થાય છે:
-
બાંધકામ સાઇટ પર ગ્રીન નેટ ફરજિયાત
-
ધૂળ નિયંત્રણ માટે પાણી છાંટવાની ફરજ
-
કચરો ખુલ્લો ન સળગાવવાની કડક મનાઈ
-
ભારે પ્રદૂષણ સમયે કન્સ્ટ્રક્શન પર તાત્કાલિક પ્રતિબંધ
-
ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટમાં સુધારા
-
મિકેનિકલ રોડ સ્વીપિંગ મશીનોનો ઉપયોગ
આ તમામ પગલાં રોડ વોશિંગ સાથે સંકલિત રીતે અમલમાં મુકવામાં આવશે.
આરોગ્ય પર અસર – નિષ્ણાતોની ચેતવણી
પર્યાવરણ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ PM10 અને PM2.5 જેવા સૂક્ષ્મ કણો માનવ શરીર માટે અત્યંત હાનિકારક છે. લાંબા સમય સુધી આવા પ્રદૂષિત વાતાવરણમાં રહેતાં લોકોમાં નીચેની સમસ્યાઓ વધી શકે છે:
-
દમ અને બ્રોંકાઇટિસ
-
હૃદય સંબંધિત બીમારીઓ
-
આંખ અને ગળામાં ઈરિટેશન
-
બાળકોમાં ફેફસાંની વૃદ્ધિ પર અસર
રોડ વોશિંગથી હવામાં ઉડતી ધૂળને જમીન પર સ્થિર રાખવામાં મદદ મળે છે, જેનાથી PM10 કણોમાં ઘટાડો થાય છે.
નાગરિકોની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ
મહાનગરપાલિકાએ નાગરિકોને પણ અપીલ કરી છે કે તેઓ પોતાના સ્તરે પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં સહયોગ આપે. ખાસ કરીને:
-
કચરો ન સળગાવવો
-
બાંધકામ સામગ્રી ખુલ્લી ન રાખવી
-
વાહનનું યોગ્ય મેન્ટેનન્સ રાખવું
-
જાહેર સ્થળે ધૂળ ન ફેલાય તે માટે સાવચેત રહેવું
નાગરિક સહયોગ વગર કોઈપણ અભિયાન સફળ થઈ શકે નહીં, એવું અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે.
ખર્ચ અને વ્યવસ્થા
125 ટેન્કર ભાડે રાખવા માટે મહાનગરપાલિકાને નોંધપાત્ર ખર્ચ કરવો પડશે, પરંતુ અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ આ ખર્ચ જાહેર આરોગ્ય માટેની રોકાણ સમાન છે. પ્રદૂષણ ઘટાડવાથી લાંબા ગાળે આરોગ્ય ખર્ચમાં ઘટાડો થશે.
આ ટેન્કર માટે GPS આધારિત મોનિટરિંગ સિસ્ટમ પણ લાગુ કરવાની યોજના છે જેથી દરેક વાહન કયા વિસ્તારમાં કામ કરે છે તેની માહિતી રિયલ ટાઈમમાં મળી રહે.
અગાઉના અનુભવ અને નવા સુધારા
અગાઉ પણ રોડ વોશિંગનો પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ આ વર્ષે તેની વ્યાપકતા વધારવામાં આવી છે. પહેલાં મુખ્ય માર્ગો સુધી મર્યાદિત રહેલી કામગીરી હવે આંતરિક રસ્તાઓ અને રહેણાંક વિસ્તારો સુધી પહોંચશે.
આ ઉપરાંત, મિકેનિકલ સ્વીપર અને પાણીના ટેન્કરનો સંયુક્ત ઉપયોગ કરવામાં આવશે જેથી ધૂળ સંપૂર્ણ રીતે દૂર થઈ શકે.
નિષ્ણાતોની પ્રતિભાવ
પર્યાવરણવિદોનું માનવું છે કે રોડ વોશિંગ એક સહાયક ઉપાય છે, પરંતુ તેને કાયમી ઉકેલ તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. પ્રદૂષણનું મૂળ કારણ – બાંધકામ ધૂળ, ટ્રાફિક, ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન – પર નિયંત્રણ લાવવું જરૂરી છે. તેમ છતાં, તાત્કાલિક રાહત માટે આ પગલું અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.
આવનાર સમયમાં વધુ પગલાંની શક્યતા
મહાનગરપાલિકા ભવિષ્યમાં નીચેના પગલાં પર પણ વિચાર કરી રહી છે:
-
એન્ટી-સ્મોગ ગનનો ઉપયોગ
-
ગ્રીન કવર વધારવું
-
ઈલેક્ટ્રિક વાહનોને પ્રોત્સાહન
-
લો-એમિશન ઝોન બનાવવો
આ તમામ પગલાં સાથે મુંબઈને સ્વચ્છ અને સ્વસ્થ બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
નિષ્કર્ષ
મુંબઈમાં વધતા વાયુ પ્રદૂષણ સામે બૃહન્મુંબઈ મહાનગરપાલિકા દ્વારા લેવામાં આવેલ 125 પાણીના ટેન્કર હાયર કરવાનો નિર્ણય એક મહત્વપૂર્ણ અને સમયોચિત પગલું છે. 150 દિવસ સુધી ચાલનારી રોડ વોશિંગ કામગીરીથી શહેરની હવામાં ઉડતી ધૂળમાં ઘટાડો થવાની આશા છે.
પરંતુ માત્ર મહાનગરપાલિકાના પ્રયાસો પૂરતા નથી. નાગરિકો, બાંધકામ કંપનીઓ અને ઔદ્યોગિક એકમો તમામે મળીને પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે જવાબદારી નિભાવવી પડશે. જો સંકલિત રીતે આ અભિયાન સફળ બને તો મુંબઈને સ્વચ્છ હવા આપવાનો માર્ગ સરળ બની શકે છે.
વાયુ પ્રદૂષણ સામેની આ લડત લાંબી છે, પરંતુ યોગ્ય આયોજન, ટેક્નોલોજી અને જનસહભાગિતાથી મુંબઈ ફરી એકવાર સ્વચ્છ અને આરોગ્યપ્રદ શહેર તરીકે ઉભરી શકે છે.
