મુંબઈ–પુણે એક્સપ્રેસવે પર ૩૨ કલાકનો ટ્રાફિક કટોકટી બાદ સરકાર જાગી ગૅસ-ટૅન્કર દુર્ઘટનાના પુનરાવર્તનને રોકવા એરલિફ્ટ, SOP અને ડેન્જરસ રિસ્પૉન્સ યુનિટનો વ્યાપક પ્લાન.

મુંબઈ–પુણે એક્સપ્રેસવે પર તાજેતરમાં સર્જાયેલી ગૅસ-ટૅન્કર દુર્ઘટનાએ સમગ્ર રાજ્યના ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ અને ઇમર્જન્સી રિસ્પૉન્સ સિસ્ટમ પર ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. ખંડાલા ઘાટ વિસ્તારમાં થયેલા આ અકસ્માતને કારણે ૩૨ કલાક સુધી ટ્રાફિક સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગયો હતો અને હજારો મુસાફરો, ટ્રાન્સપોર્ટ વાહનો તથા ઇમર્જન્સી સેવાઓને ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આ ઘટનાને રાજ્ય સરકારે અત્યંત ગંભીરતાથી લઈ હવે આવનારા સમયમાં આવી સ્થિતિનું પુનરાવર્તન ન થાય તે માટે વ્યાપક આયોજન શરૂ કર્યું છે.

વિધાનસભામાં આ મુદ્દે થયેલી ચર્ચા દરમ્યાન ટ્રાન્સપોર્ટ મિનિસ્ટર પ્રતાપ સરનાઈકેએ જણાવ્યું હતું કે દુર્ઘટનાગ્રસ્ત ટૅન્કર અત્યંત જ્વલનશીલ કેમિકલ લઈ જતું હતું, છતાં તે પાસે માન્ય લાઇસન્સ અને નિયમિત ફિટનેસ સર્ટિફિકેટ હાજર હતું. ૩ ફેબ્રુઆરીના રોજ ખંડાલા ઘાટમાં ડ્રાઇવરે વાહન પરનો કાબૂ ગુમાવતા ટૅન્કર પલટી ગયું હતું. આ ઘટના બાદ ગૅસ લીકેજ અને આગ લાગવાની શક્યતા ઉભી થઈ હતી, જેને ધ્યાનમાં રાખીને અધિકારીઓએ સાવચેતીપૂર્વક ટ્રાફિક રોકી દીધો હતો. આ પગલાને કારણે મોટો વિસ્ફોટ ટળી ગયો હોવા છતાં ટ્રાફિકનો દબાણ ૩૨ કલાક સુધી ચાલુ રહ્યો હતો.

મુસાફરો માટે દુઃસ્વપ્ન સમાન પરિસ્થિતિ

આ સમયગાળા દરમિયાન હજારો વાહનો એક્સપ્રેસવે પર જ અટવાઈ ગયાં હતાં. અનેક મુસાફરોને પાણી, ખોરાક અને આરોગ્યસેવાઓની અછતનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ખાસ કરીને વૃદ્ધો, બાળકો અને બીમાર મુસાફરો માટે પરિસ્થિતિ અત્યંત કઠિન બની હતી. કેટલાક મુસાફરોને રાત્રિભર વાહનોમાં જ રહેવું પડ્યું હતું. સોશિયલ મીડિયા પર પણ આ ઘટનાની તસવીરો અને વિડિઓઝ વાયરલ થયા બાદ સરકાર પર ઝડપી પગલાં લેવા માટે દબાણ વધ્યું હતું.

એરલિફ્ટ વિકલ્પ પર સરકારનો વિચાર

મુખ્ય પ્રધાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસે વિધાનસભામાં જણાવ્યું હતું કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારે દુર્ઘટનાઓમાં ક્ષતિગ્રસ્ત ટૅન્કરોને હેલિકૉપ્ટર અથવા વિશેષ ક્રેન દ્વારા એરલિફ્ટ કરવાની પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્ર સરકાર પણ હવે આવી તકનિકી શક્યતાઓનું મૂલ્યાંકન કરી રહી છે. જો આ પદ્ધતિ અમલમાં મુકાઈ તો ભવિષ્યમાં અકસ્માત બાદ કલાકો સુધી માર્ગ બંધ રાખવાની જરૂરિયાત ઘટી શકે છે.

હાલમાં એક્સપ્રેસવે પર ભારે વાહનને હટાવવા માટે મિકૅનિકલ ક્રેન અને મેન્યુઅલ પ્રક્રિયાઓ પર નિર્ભર રહેવું પડે છે, જે જોખમી કેમિકલ અથવા ગૅસ ભરેલા ટૅન્કર માટે સમયગાળો વધારતું હોય છે. એરલિફ્ટ ટેકનોલોજીથી રિસ્પૉન્સ ટાઇમ ઘટાડી શકાય તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

સ્ટાન્ડર્ડ ઑપરેટિંગ પ્રોસીજર (SOP) બનાવવાની પ્રક્રિયા

સરકારે જોખમી મટીરિયલ વહન કરતી કંપનીઓ માટે સ્પષ્ટ અને કડક SOP તૈયાર કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ SOPમાં નીચે મુજબની બાબતોનો સમાવેશ થશે:

• જોખમી કેમિકલ ટ્રાન્સપોર્ટ માટે ફરજિયાત ઇમર્જન્સી કિટ

• ડ્રાઇવર માટે વિશેષ તાલીમ અને સર્ટિફિકેશન

• માર્ગ પર અકસ્માત થાય ત્યારે તરત અમલમાં મુકવાની રેસ્ક્યૂ પ્રક્રિયા

• ટ્રાન્સપોર્ટ કંપની દ્વારા ૨૪x૭ ઇમર્જન્સી કન્ટ્રોલ રૂમ

• ગૅસ લીકેજ અને આગ નિયંત્રણ માટે જરૂરી સાધનોની ફરજિયાત ઉપલબ્ધતા

સરકારે સ્વીકાર્યું છે કે અત્યાર સુધી અનેક ટ્રાન્સપોર્ટરો પાસે આવી સ્પષ્ટ SOP નહોતી, જેના કારણે અકસ્માત સમયે ગૂંચવણ ઉભી થતી હતી.

ડેન્જરસ મટીરિયલ રિસ્પૉન્સ યુનિટની સ્થાપના

પ્રતાપ સરનાઈકેએ જણાવ્યું હતું કે હાઇવે પર અને ખાસ કરીને ટનલ વિસ્તારોમાં ડેડિકેટેડ ડેન્જરસ મટીરિયલ રિસ્પૉન્સ યુનિટ સ્થાપવામાં આવશે. આ યુનિટ પાસે નીચે મુજબની સુવિધાઓ રહેશે:

• ફોમ આધારિત અગ્નિશામક સિસ્ટમ

• હાઈ-પ્રેશર વોટર કેનન

• કેમિકલ પ્રોટેક્શન સુટ સાથે પ્રશિક્ષિત સ્ટાફ

• ગૅસ ડિટેક્શન અને લીકેજ કંટ્રોલ સાધનો

• મોબાઇલ કમાન્ડ સેન્ટર

આ ઉપરાંત ફાયર-ફાઇટિંગ સિસ્ટમને આધુનિક બનાવવામાં આવશે અને એક્સપ્રેસવેના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં વધારાના ફાયર સ્ટેશનો સ્થાપવાની યોજના છે.

ટનલ સુરક્ષા પર ખાસ ધ્યાન

મુંબઈ–પુણે એક્સપ્રેસવે પર અનેક ટનલ છે, જ્યાં જોખમી મટીરિયલ વાહનોના અકસ્માતથી ભારે નુકસાન થવાની શક્યતા રહે છે. સરકાર હવે ટનલમાં અલગ વેન્ટિલેશન સિસ્ટમ, સેન્સર આધારિત ફાયર એલર્ટ અને ઇમર્જન્સી એક્ઝિટ સુવિધાઓ વધારવાનો વિચાર કરી રહી છે. ટનલમાં ગૅસ ડિટેક્શન સેન્સર લગાવવાથી લીકેજ થાય ત્યારે તરત એલાર્મ વાગશે અને ટ્રાફિક રોકી શકાયશે.

ઇન્ટેલિજન્ટ ટ્રાફિક મૅનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (ITMS)નો વિસ્તરણ

મુખ્ય પ્રધાન ફડણવીસે જણાવ્યું હતું કે ભવિષ્યમાં આવી કટોકટી વખતે ટ્રાફિકને અસરગ્રસ્ત માર્ગોમાં પ્રવેશતા અટકાવવા માટે ITMSને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવશે. આ સિસ્ટમ દ્વારા:

• રિયલ ટાઇમ ટ્રાફિક અપડેટ

• SMS અને મોબાઇલ એલર્ટ

• ડાયનામિક સાઇનબોર્ડ

• વૈકલ્પિક માર્ગોની માહિતી

મુસાફરોને અગાઉથી ચેતવણી આપવામાં આવશે જેથી લાંબા ટ્રાફિકમાં ફસાવાની સ્થિતિ ટાળી શકાય.

હેલિકૉપ્ટર ઇમર્જન્સી રિસ્પૉન્સ મુદ્દે ચર્ચા

NCP (SP)ના વિધાનસભ્ય જયંત પાટીલે ગંભીર ટ્રાફિક જૅમ દરમિયાન ઝડપી રેસ્ક્યૂ માટે હેલિકૉપ્ટર સર્વિસ તહેનાત કરવાની ભલામણ કરી હતી. તેના જવાબમાં મુખ્ય પ્રધાને જણાવ્યું હતું કે હેલિકૉપ્ટર ઉપલબ્ધ હોવા છતાં રાત્રિ-ઉડાન પર લાગેલા નિયમો કારણે કામગીરીમાં અવરોધ આવે છે. તેમ છતાં સરકાર કટોકટી દરમિયાન ખાસ પરવાનગીની વ્યવસ્થા અંગે કેન્દ્ર સરકાર સાથે ચર્ચા કરશે.

ટોલ રિફંડનો નિર્ણય

આ ૩૨ કલાકના ટ્રાફિક જૅમ દરમિયાન વસૂલ કરાયેલો ટોલ પરત આપવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આ પગલું મુસાફરોને થયેલી અસુવિધાને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યું છે. ટોલ વસૂલતી એજન્સીઓને આ માટે જરૂરી સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે.

ડ્રાઇવર ટ્રેનિંગ અને ફિટનેસ પર ભાર

સરકારે જોખમી મટીરિયલ લઈ જતાં વાહનોના ડ્રાઇવરો માટે ફરજિયાત રિફ્રેશર ટ્રેનિંગ શરૂ કરવાની યોજના બનાવી છે. ખંડાલા ઘાટ જેવા ઢોળાવવાળા વિસ્તારોમાં વાહન ચલાવવા માટે ખાસ કૌશલ્ય જરૂરી હોય છે. બ્રેક સિસ્ટમ, ગિયર કંટ્રોલ અને ઇમર્જન્સી હેન્ડલિંગ અંગે પ્રેક્ટિકલ તાલીમ આપવામાં આવશે.

વાહનોની તકનિકી ચકાસણી

ભારે ટૅન્કર માટે નિયમિત મિકૅનિકલ ઇન્સ્પેક્શન વધુ કડક બનાવવામાં આવશે. બ્રેક ફેલ, ટાયર બ્લાસ્ટ અથવા સ્ટેબિલિટી ગુમાવવાની ઘટનાઓ અટકાવવા માટે ડિજિટલ ફિટનેસ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ અમલમાં મુકવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે.

બહુ-એજન્સી સંકલન મેકૅનિઝમ

આ ઘટનામાં પોલીસ, હાઇવે ઓથોરિટી, ફાયર બ્રિગેડ, મેડિકલ ટીમ અને ટ્રાન્સપોર્ટ વિભાગ વચ્ચે સંકલનનો અભાવ જોવા મળ્યો હતો. હવે એક યુનિફાઇડ કમાન્ડ સિસ્ટમ બનાવવામાં આવશે, જેમાં કટોકટી વખતે તમામ એજન્સી એક જ કંટ્રોલ રૂમથી કામગીરી કરશે.

નાગરિક સુરક્ષા અને જાગૃતિ અભિયાન

જોખમી કેમિકલ ટ્રાન્સપોર્ટ દરમિયાન સામાન્ય વાહનચાલકો માટે શું કરવું અને શું ન કરવું તેની માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવશે. અકસ્માત સ્થળ નજીક વાહન રોકી વિડિઓ બનાવવાની પ્રવૃત્તિઓથી બચવા માટે જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવામાં આવશે.

અર્થતંત્ર પર અસર

મુંબઈ–પુણે એક્સપ્રેસવે દેશના સૌથી વ્યસ્ત ઔદ્યોગિક માર્ગોમાંનો એક છે. ૩૨ કલાકના ટ્રાફિક જૅમને કારણે માલવહન, ઔદ્યોગિક સપ્લાય ચેઇન અને પ્રવાસન પર પણ અસર પડી હતી. અનેક ટ્રાન્સપોર્ટ કંપનીઓને આર્થિક નુકસાન થયું હતું. સરકાર હવે હાઇવે પર ઝડપી રિસ્પૉન્સ સિસ્ટમ દ્વારા આર્થિક નુકસાન ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.

ભવિષ્ય માટેનો માર્ગ

સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ ઘટના માત્ર ટ્રાફિક સમસ્યા નહીં પરંતુ ઔદ્યોગિક સલામતી અને નાગરિક સુરક્ષાનો મુદ્દો છે. એરલિફ્ટ ટેકનોલોજી, ડેન્જરસ મટીરિયલ યુનિટ, SOP, ITMS અને ડ્રાઇવર ટ્રેનિંગ જેવા પગલાં અમલમાં મુકાયા બાદ એક્સપ્રેસવે પર કટોકટી સંભાળવાની ક્ષમતા વધશે.

મુખ્ય પ્રધાને જણાવ્યું હતું કે “આવી ઘટનાઓનું પુનરાવર્તન અટકાવવા માટે જરૂરી તમામ સુધારાત્મક પગલાં ઝડપથી અમલમાં મુકવામાં આવશે. મુસાફરોની સુરક્ષા અને ટ્રાફિકનું સરળ સંચાલન સરકારની પ્રાથમિકતા છે.”

આ રીતે મુંબઈ–પુણે એક્સપ્રેસવે પર સર્જાયેલી ૩૨ કલાકની અપ્રતિમ પરિસ્થિતિ બાદ મહારાષ્ટ્ર સરકાર હવે વ્યાપક સુરક્ષા અને ઇમર્જન્સી મેનેજમેન્ટ મોડલ તરફ આગળ વધી રહી છે. આવનારા સમયમાં આ પગલાં કેટલા અસરકારક સાબિત થાય છે તે પર રાજ્યના સૌથી મહત્વપૂર્ણ હાઇવેની કામગીરી નિર્ભર રહેશે.