ગુજરાતના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ગૌચર જમીનો પર દબાણની સમસ્યા દિવસેને દિવસે વધી રહી છે. આવી જ એક ઘટના દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના ભાણવડ તાલુકાના મોટા કાલાવડ ગામમાં બની છે, જ્યાં કેટલાક માથાભારે વ્યક્તિઓએ ગૌચરની જમીન પર ગેરકાયદેસર કબજો જમાવી લીધો છે. આ અંગે ગામના જાગૃત નાગરિક ખીમાભાઈ પોલાભાઈ વારોતરીયાએ જિલ્લા કલેક્ટર સહિત અન્ય અધિકારીઓને પત્ર લખીને દબાણ હટાવવાની માંગ કરી છે. આ પત્રમાં તેમણે ગામની પરિસ્થિતિનું વિગતવાર વર્ણન કર્યું છે અને ચેતવણી આપી છે કે જો આવું ચાલુ રહેશે તો ગૌચર જમીન માત્ર કાગળ પર જ રહી જશે અને ગામના પશુઓને ચરવા માટે જગ્યા નહીં મળે. આ ઘટના ન માત્ર મોટા કાલાવડની છે પરંતુ તે ગુજરાતના અનેક ગામોમાં વ્યાપ્ત આ સમસ્યાનું પ્રતિબિંબ છે. આ લેખમાં અમે આ મુદ્દાને વિસ્તારથી સમજીશું, તેના કારણો, અસરો, સમાન કિસ્સાઓ અને સમાધાનના ઉપાયો પર ચર્ચા કરીશું.
પ્રથમ તો મોટા કાલાવડ ગામ વિશે વાત કરીએ. ભાણવડ તાલુકામાં આવેલું આ ગામ મુખ્યત્વે ખેડૂતો અને પશુપાલકોની વસ્તીવાળું છે. અહીંના મોટા ભાગના લોકો ખેતી અને પશુપાલન પર આધારિત છે. વિકિપીડિયા અનુસાર, મોટા કાલાવડમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર અને અન્ય મૂળભૂત સુવિધાઓ છે, અને અહીંના મુખ્ય પાકમાં ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ અને દિવેલા જેવા પાકનો સમાવેશ થાય છે. ગામની વસ્તી આશરે ૨૦૦૦ની આસપાસ છે અને તેમનું જીવન ખેતી અને પશુપાલન સાથે જોડાયેલું છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અહીં ગૌચર જમીન પર દબાણ વધ્યું છે, જેના કારણે પશુઓને ચરવા માટે જગ્યા ઘટી રહી છે.
ખીમાભાઈ પોલાભાઈ વારોતરીયાના પત્રમાં જણાવ્યા મુજબ, કેટલાક માથાભારે વ્યક્તિઓએ કાયદાની અવગણના કરીને ગૌચર જમીન પર કબજો જમાવી લીધો છે. તેઓએ તે જમીનને ખેડીને તેના પર વાવેતર પણ શરૂ કરી દીધું છે. ગામમાં ગૌચર જમીનનું પ્રમાણ પહેલેથી જ મર્યાદિત છે અને જો આવું ચાલુ રહેશે તો ભવિષ્યમાં ગૌચર માત્ર રેકોર્ડ પર જ રહી જશે. આના કારણે ગામના માલધારીઓ અને ખેડૂતોને મુશ્કેલી પડશે, કારણ કે પશુઓને ચરવા માટે જગ્યા નહીં મળે અને તેમને જાહેર માર્ગો પર રખડવું પડશે. ખીમાભાઈએ જિલ્લા કલેક્ટરને અપીલ કરી છે કે આ દબાણને તાત્કાલિક દૂર કરીને જમીનને ખુલ્લી કરવામાં આવે.
ગૌચર જમીન શું છે અને તેનું મહત્વ શું છે? ગૌચર જમીન એ ગામની સામુદાયિક જમીન છે જે પશુઓને ચરવા માટે અનામત રાખવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં આ જમીનોનું વ્યવસ્થાપન ગ્રામ પંચાયત અને મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે. ભારતીય કાયદા અનુસાર, ગામમાં પશુઓની સંખ્યા મુજબ ગૌચર જમીનનું પ્રમાણ નક્કી કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, દરેક પશુ માટે આશરે ૨ એકર જમીન હોવી જોઈએ. આ જમીનો ગામના આર્થિક અને પર્યાવરણીય સંતુલન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તે પશુઓને ચારો પૂરો પાડે છે, જેના કારણે ખેડૂતોને દૂધ, ખાતર અને અન્ય ઉત્પાદનો મળે છે. વધુમાં, ગૌચર જમીનો જળસંચય, વનસ્પતિ વિકાસ અને જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
પરંતુ ગુજરાતમાં ગૌચર જમીનો પર દબાણની સમસ્યા ગંભીર છે. રાજ્યમાં આશરે ૭૬ લાખ હેક્ટર ગૌચર જમીન હતી, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં તેમાંથી મોટો ભાગ દબાણમાં આવી ગયો છે. ફેસબુક અને અન્ય સ્ત્રોતો અનુસાર, વસ્તી વૃદ્ધિ, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને ભૂમાફિયાઓના કારણે આ સમસ્યા વધી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ૨૦૧૯માં ગુજરાત સરકારે જીઓ-મેપિંગ સિસ્ટમ અપનાવીને જમીન માપણી કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો, જેથી દબાણને ઓળખી શકાય. ગુજરાત લેન્ડ ગ્રેબિંગ પ્રોહિબિશન એક્ટ, ૨૦૨૦ અમલમાં આવ્યો છે, જેમાં દબાણ કરનારને ૧૦થી ૧૪ વર્ષની સજા અને દંડની જોગવાઈ છે.
ગુજરાતમાં આવા અનેક કિસ્સાઓ બન્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, કપડવંજ તાલુકાના ઠુચાલ ગામમાં ૩૬ વીઘા ગૌચર જમીન પર દબાણ દૂર કરવાની કામગીરી હાથ ધરાઈ હતી. તાલુકા વિકાસ અધિકારી અને પોલીસની ટીમે જેસીબી મશીનથી માપણી કરીને દબાણ હટાવ્યું હતું. આવી જ રીતે, ગીર સોમનાથના દેવળી ગામમાં ૭૦૦ વીઘા ગૌચર જમીન પર દબાણ દૂર કરવામાં આવ્યું હતું. બનાસકાંઠા, ભરૂચ, અમરેલી અને અન્ય જિલ્લાઓમાં પણ આવા કિસ્સા નોંધાયા છે. ગાંધીનગરમાં પંચાયત વિભાગે ટીડીઓને દબાણ રજીસ્ટર તૈયાર કરવાના આદેશ આપ્યા છે, જેમાં માસિક રિપોર્ટ મોકલવો પડે છે.
આ દબાણના કારણોમાં વસ્તી વૃદ્ધિ, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને કાયદાના અમલની કમજોરી છે. ભૂમાફિયાઓ રાજકીય બળનો ઉપયોગ કરીને દબાણ કરે છે. આની અસરો ગંભીર છે: પશુઓને ચારો ન મળવાથી દૂધ ઉત્પાદન ઘટે છે, ખેડૂતોને આર્થિક નુકસાન થાય છે અને પર્યાવરણને હાનિ પહોંચે છે. પશુઓ જાહેર માર્ગો પર રખડતા અકસ્માતો વધે છે અને પ્લાસ્ટિક ખાઈને મરી જાય છે.
માલધારી સમાજ અને વિવિધ સંગઠનો આ મુદ્દે આંદોલન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સાવરકુંડલાના જીરા ગામમાં માલધારીઓએ ગાયો સાથે દેખાવો કર્યા હતા. બોટાદમાં પણ આવું જ થયું હતું. સરપંચોને દબાણ હટાવવાની સત્તા આપવામાં આવી છે અને પોલીસ બંદોબસ્ત મફતમાં મળે છે.
ભવિષ્યમાં આ સમસ્યાનું સમાધાન કરવા માટે સરકારે ડ્રોન મેપિંગ, નિયમિત તપાસ અને કડક કાર્યવાહી કરવી જોઈએ. ગ્રામ પંચાયતોને મજબૂત બનાવી અને જાગૃતતા અભિયાન ચલાવવું જોઈએ. ખીમાભાઈ જેવા જાગૃત નાગરિકોની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે.
આ ઘટના ગુજરાતની ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરે છે અને તેને તાત્કાલિક ઉકેલવી જરૂરી છે. જિલ્લા કલેક્ટરને આ મુદ્દે ત્વરિત કાર્યવાહી કરવી જોઈએ જેથી મોટા કાલાવડ જેવા ગામોમાં શાંતિ અને વિકાસ જળવાઈ રહે.
