‘રેવડી સંસ્કૃતિ’ પર ચિંતા : મફત ભેટો અને રોકડ વાયદાઓ દેશના અર્થતંત્ર માટે ખતરો બની શકે

ભારતમાં ચૂંટણી સમય નજીક આવતાં રાજકીય પક્ષો દ્વારા મતદારોને આકર્ષવા માટે વિવિધ પ્રકારના વાયદાઓ કરવામાં આવે છે. મફત વીજળી, મફત ગેસ, મફત પ્રવાસ, મફત ઘર અને સીધા બેંક ખાતામાં રોકડ જમા કરાવવાના વાયદાઓ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચૂંટણી રાજકારણનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયા છે. પરંતુ હવે આ પ્રકારની ‘મફત ભેટ’ અથવા ‘ફ્રીબીઝ’ સંસ્કૃતિ દેશના અર્થતંત્ર માટે ગંભીર ચિંતા બની રહી છે.દેશની સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની બેંક State Bank of India (SBI) દ્વારા તૈયાર કરાયેલા તાજેતરના રિપોર્ટમાં આ મુદ્દે ગંભીર ચેતવણી આપવામાં આવી છે. રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે જો રાજકીય પક્ષો ચૂંટણી જીતવા માટે મોટા પાયે મફત ભેટો અને રોકડ સહાયના વાયદા કરતા રહેશે તો તેનો લાંબા ગાળે દેશની આર્થિક સ્થિતિ પર નકારાત્મક પ્રભાવ પડી શકે છે.આ મુદ્દે માત્ર આર્થિક નિષ્ણાતો જ નહીં પરંતુ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત **Supreme Court of India**એ પણ અગાઉ ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે સરકારો લોકોને મફત ભેટો આપવાને બદલે રોજગાર સર્જન પર ધ્યાન આપે તે વધુ યોગ્ય છે.

ચૂંટણી અને મફત વાયદાઓનું રાજકારણ

ભારતમાં લગભગ દરેક ચૂંટણી દરમિયાન રાજકીય પક્ષો લોકો માટે અનેક કલ્યાણકારી યોજનાઓની જાહેરાત કરે છે. કેટલીક યોજનાઓ ખરેખર જરૂરિયાતમંદ લોકો માટે મદદરૂપ બને છે, પરંતુ ઘણા વાયદાઓ માત્ર ચૂંટણી જીતવાના હેતુથી કરવામાં આવતા હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.મફત વીજળી, મફત પાણી, મફત બસ મુસાફરી, મફત ગેસ સિલિન્ડર, મફત લેપટોપ, મફત સ્કૂટર અથવા સીધા બેંક ખાતામાં દર મહિને રોકડ સહાય જેવી યોજનાઓ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વધુ જોવા મળી રહી છે.આવા વાયદાઓ મતદારોને તરત આકર્ષે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે સરકારના ખજાના પર તેનો ભારે બોજ પડે છે.

એસબીઆઈ રિપોર્ટમાં શું કહેવામાં આવ્યું?

**State Bank of India**ના સંશોધન વિભાગ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે રાજ્યો દ્વારા આપવામાં આવતી મફત યોજનાઓ માટે સરકારોને મોટા પ્રમાણમાં ખર્ચ કરવો પડે છે. ઘણા રાજ્યોમાં આ ખર્ચ એટલો વધ્યો છે કે વિકાસકાર્યો માટેના બજેટ પર પણ તેની અસર પડી રહી છે.રિપોર્ટ મુજબ જો સરકારો સતત આ પ્રકારની યોજનાઓ જાહેર કરતી રહેશે તો રાજ્યોની આર્થિક સ્થિતિ પર દબાણ વધશે. કેટલીક રાજ્યોમાં દેવાનો ભાર પહેલેથી જ વધતો જઈ રહ્યો છે અને આવા ખર્ચ તેને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.

‘રેવડી સંસ્કૃતિ’ શબ્દ કેવી રીતે પ્રચલિત થયો?

મફત ભેટો આપવાની આ પરંપરાને ઘણીવાર ‘રેવડી સંસ્કૃતિ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ‘રેવડી’ એક મીઠાઈ છે જે સામાન્ય રીતે લોકોમાં વહેંચવામાં આવે છે. રાજકીય ચર્ચામાં આ શબ્દનો ઉપયોગ એ અર્થમાં થાય છે કે સરકારો ચૂંટણી જીતવા માટે લોકોને મફતમાં સુવિધાઓ વહેંચે છે.આ શબ્દ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રાજકીય અને આર્થિક ચર્ચામાં ખૂબ લોકપ્રિય બન્યો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટની ચિંતા

આ મુદ્દે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત **Supreme Court of India**એ પણ અગાઉ ગંભીર ટિપ્પણીઓ કરી છે. અદાલતે કહ્યું હતું કે ચૂંટણી સમયે આપવામાં આવતી મફત ભેટો લોકશાહી માટે ચિંતાજનક બની શકે છે.કોર્ટના મત મુજબ સરકારોએ લોકોને મફત વસ્તુઓ આપવાને બદલે રોજગાર સર્જન અને વિકાસકાર્યો પર વધુ ધ્યાન આપવું જોઈએ.અદાલતે એ પણ કહ્યું હતું કે જો નાગરિકોને યોગ્ય રોજગાર અને આવકના અવસર મળશે તો તેઓ આત્મસન્માન સાથે જીવન જીવી શકશે.

અર્થતંત્ર પર કેવી અસર પડી શકે?

આર્થિક નિષ્ણાતો કહે છે કે મફત યોજનાઓનો વધતો ખર્ચ સરકારના બજેટ પર ભારે બોજ મૂકી શકે છે. સરકારને આવક કરતાં વધુ ખર્ચ કરવો પડે તો તેને દેવું લેવું પડે છે.દેવું વધતા સરકારના વ્યાજના ખર્ચમાં વધારો થાય છે અને વિકાસ માટેના અન્ય મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં ખર્ચ કરવાની ક્ષમતા ઘટી શકે છે.ઉદાહરણ તરીકે શિક્ષણ, આરોગ્ય, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને રોજગાર સર્જન જેવા ક્ષેત્રોમાં રોકાણ ઓછું થઈ શકે છે.

કલ્યાણકારી યોજના અને ફ્રીબીઝ વચ્ચેનો ફરક

નિષ્ણાતો કહે છે કે દરેક સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતી યોજના ‘ફ્રીબી’ નથી હોતી. ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ લોકો માટે બનાવેલી કલ્યાણકારી યોજનાઓ જરૂરી છે.પરંતુ ચૂંટણી જીતવા માટે મોટા પાયે મફત વસ્તુઓ વહેંચવી અને તેની માટે પૂરતી આર્થિક વ્યવસ્થા ન હોવી અર્થતંત્ર માટે જોખમી બની શકે છે.આથી કલ્યાણકારી યોજના અને ચૂંટણીલક્ષી મફત ભેટ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.

રાજ્યોમાં વધતો ખર્ચ

ભારતના કેટલાક રાજ્યોમાં મફત વીજળી, મફત પાણી અને અન્ય સુવિધાઓ માટે દર વર્ષે હજારો કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. આ ખર્ચ વધતા રાજ્યોના ખજાના પર દબાણ વધી રહ્યું છે.કેટલાક રાજ્યોમાં દેવાનું પ્રમાણ રાજ્યના કુલ ઉત્પાદનના મોટા હિસ્સા સુધી પહોંચી ગયું છે. આથી ભવિષ્યમાં આર્થિક સંકટ ઉભું થવાની શક્યતા પણ નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

રોજગાર સર્જન પર ભાર

નિષ્ણાતો અને અદાલત બંનેનું માનવું છે કે લાંબા ગાળે દેશના વિકાસ માટે રોજગાર સર્જન સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. જો યુવાનોને સારી નોકરીઓ મળશે તો તેઓ પોતાની આવકથી જીવન ચલાવી શકશે.આથી સરકારોએ ઉદ્યોગ, સ્ટાર્ટઅપ, કૃષિ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રમાં રોકાણ વધારવું જોઈએ જેથી વધુ રોજગાર સર્જાઈ શકે.

મતદારોની ભૂમિકા

લોકશાહીમાં મતદારોની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોય છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે મતદારોને માત્ર મફત ભેટોના આધારે નિર્ણય લેવાની જગ્યાએ લાંબા ગાળાના વિકાસને ધ્યાનમાં રાખીને મતદાન કરવું જોઈએ.જો મતદારો વિકાસ, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રોજગાર જેવા મુદ્દાઓને મહત્વ આપશે તો રાજકીય પક્ષો પણ તે દિશામાં વધુ ધ્યાન આપશે.

સમાપન

ચૂંટણી દરમિયાન રાજકીય પક્ષો દ્વારા કરવામાં આવતા મફત ભેટો અને રોકડ સહાયના વાયદાઓ હવે દેશના અર્થતંત્ર માટે ગંભીર ચર્ચાનો વિષય બની ગયા છે. **State Bank of India**ના તાજેતરના રિપોર્ટે આ મુદ્દે ચેતવણી આપતાં જણાવ્યું છે કે આવી નીતિઓ લાંબા ગાળે આર્થિક તંત્ર પર ભાર મૂકી શકે છે.આ મુદ્દે **Supreme Court of India**એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સરકારોએ લોકોને મફત ભેટો આપવાને બદલે રોજગારના અવસરો ઉભા કરવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. હવે પ્રશ્ન એ છે કે ભવિષ્યમાં રાજકીય પક્ષો અને સરકારો આ ચેતવણીઓને કેટલું ગંભીરતાથી લે છે અને દેશના વિકાસ માટે કઈ દિશામાં પગલાં લે છે.