“સમુદ્રમાં ઝેર ઠલવાય છે અને તંત્ર સૂઈ રહ્યું છે!”

ઓખામંડળના અભણ ચારણ દેવરામ વાલાની 15 વર્ષની લડત : મીઠાપુર ટાટા કેમિકલ્સ સામે પ્રદૂષણનો ચોંકાવનારો ખુલાસો**

ઓખામંડળ / મીઠાપુર :

ઓખામંડળ… જ્યાં સમુદ્ર માત્ર પાણી નથી, પણ જીવન છે. જ્યાં માછીમારો, માલધારીઓ, પશુપાલકો અને હજારો પરિવારોની રોજીરોટી સમુદ્ર સાથે જોડાયેલી છે. પરંતુ આજે આ સમુદ્ર ધીમે-ધીમે ઝેર બની રહ્યો છે – અને આ ઝેર વર્ષોથી કોણ ઉગાળી રહ્યું છે, એ અંગે એક અભણ માલધારી ચારણની આંખો ખુલ્લી છે, જ્યારે આખું તંત્ર આંખ મીંચીને બેઠું હોવાનો આરોપ લાગી રહ્યો છે.

મીઠાપુર સ્થિત ટાટા કેમિકલ્સ ફેક્ટરીમાંથી નીકળતો ઝેરી કેમિકલ લિક્વિડ વેસ્ટ છેલ્લા અનેક વર્ષોથી સીધો સમુદ્રમાં ઠલવાઈ રહ્યો હોવાનો ગંભીર આરોપ લગાવતા દેવીપૂત્ર ચારણ દેવરામ વાલા છેલ્લા 15 વર્ષથી એકલા હાથે આ લડત લડી રહ્યા છે.

“અભણ છું, પણ અંધ નથી” – દેવરામ વાલાની વ્યથા

દેવરામ વાલા શિક્ષિત નથી. કાગળ પર તેની પાસે કોઈ ડિગ્રી નથી. પરંતુ પ્રકૃતિનો પાઠ તેણે સમુદ્ર પાસેથી શીખ્યો છે.
તે કહે છે:

“સમુદ્રનો રંગ બદલાય, માછલીઓ મરે, પાણીમાંથી દુર્ગંધ આવે, તો એને સમજવા માટે ડિગ્રી ન જોઈએ. આંખ અને અંતરાત્મા પૂરતા છે.”દેવરામ છેલ્લા 15 વર્ષથી વારંવાર આક્ષેપ કરી રહ્યો છે કે ટાટા કેમિકલ્સ દ્વારા ફેક્ટરીમાંથી નીકળતો કેમિકલયુક્ત પ્રવાહી કચરો દરિયામાં છોડવામાં આવે છે, જેના કારણે સમુદ્રી પર્યાવરણ ખતરામાં મુકાયું છે.

સમુદ્રની હાલત જોઈને ચોંકી જશો

દેવરામ વાલા પોતે નાની હોડી લઈને દરિયામાં ઉતર્યો છે. તેણે પોતાના હાથે જે દ્રશ્યો કેમેરામાં કેદ કર્યા છે, તે કોઈપણ સંવેદનશીલ વ્યક્તિને હચમચાવી દે.

• કાળું અને લીલું પડતું પાણી

• સપાટી પર તરતી સફેદ ફીણ

• મૃત માછલીઓ અને સમુદ્રી જીવ

• પથ્થરો અને રેતી પર ચીકણી કેમિકલ પરત

• પાણીમાંથી ઊઠતી અસહ્ય દુર્ગંધ

આ દ્રશ્યો માત્ર પ્રદૂષણ નથી, પરંતુ પર્યાવરણ પર થયેલો હુમલો છે.

સમુદ્રી જીવસૃષ્ટિ માટે ગંભીર ખતરો

પર્યાવરણ નિષ્ણાતોના મતે, જો આવું કેમિકલ પ્રદૂષણ સતત ચાલે તો:

• માછલીઓના પ્રજનનમાં ઘટાડો

• કાચબા, ડોલ્ફિન અને અન્ય સમુદ્રી જીવ માટે જીવલેણ સ્થિતિ

• ફૂડ ચેનમાં ઝેર પ્રવેશે

• માનવીના આરોગ્ય પર લાંબા ગાળે અસર

આ માત્ર સમુદ્રની સમસ્યા નથી, પરંતુ આખા ઓખામંડળના ભવિષ્યની સમસ્યા છે.

માલધારીઓ અને માછીમારોની રોજીરોટી ખતરામાં

ઓખામંડળમાં હજારો પરિવારો સીધા સમુદ્ર પર આધારિત છે. માછીમારો કહે છે કે છેલ્લા વર્ષોમાં:

• માછલીઓની સંખ્યા ઘટી છે

• અમુક વિસ્તારમાં માછલી જ મળતી નથી

• પાણીમાં ઉતરતા ચામડીમાં ચળચળાટ થાય છે

માલધારીઓ કહે છે કે દરિયાકાંઠે ચરતી પશુઓ બીમાર પડે છે.

તંત્ર સામે સવાલો : કોણ જવાબદાર?

દેવરામ વાલાએ વર્ષો દરમિયાન:

• જિલ્લા કલેક્ટરને અરજી

• પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડને રજૂઆત

• પર્યાવરણ વિભાગને ફરીયાદ

• રાજકીય નેતાઓને રજૂઆત

કરી છે. પરંતુ તેનો આક્ષેપ છે કે કંપની સામે કાર્યવાહી થતી નથી.

“નાની ભૂલ માટે ગરીબ પર દંડ થાય, પણ મોટી કંપની સામે કેમ મૌન?” – દેવરામનો સવાલ

કોર્પોરેટ જવાબદારી સામે પ્રશ્નચિહ્ન

ટાટા ગ્રુપ દેશની પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા ગણાય છે. પરંતુ દેવરામ વાલાનો આરોપ છે કે:

• પર્યાવરણ નિયમોનું પાલન નથી

• વેસ્ટ ટ્રીટમેન્ટની પૂરતી વ્યવસ્થા નથી

• મોનીટરિંગ માત્ર કાગળ પર છે

જો આ આરોપ સાચા હોય, તો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે મોટી કંપનીઓ માટે કાયદો અલગ છે કે શું?

નાની હોડીમાં મોટી લડત

દેવરામ વાલા પાસે કોઈ સંગઠન નથી, કોઈ ફંડ નથી, કોઈ સુરક્ષા નથી. છતાં તે એકલો:

• દરિયામાં ઉતરે છે

• પુરાવા ભેગા કરે છે

• લોકોમાં જાગૃતિ લાવે છે

તે કહે છે:

“મને મારી ચિંતા નથી, મને મારા સમુદ્રની ચિંતા છે.”

પર્યાવરણ પ્રેમીઓનો સાથ મળતો શરૂ

હવે ધીમે-ધીમે:

• સ્થાનિક યુવાનો

• પર્યાવરણ કાર્યકરો

• સામાજિક સંસ્થાઓ

દેવરામની લડત સાથે જોડાઈ રહી છે. સોશિયલ મીડિયા પર પણ આ મુદ્દો ઉઠવા લાગ્યો છે.

ભવિષ્યમાં શું?

જો સમયસર કાર્યવાહી નહીં થાય તો:

• ઓખામંડળનું સમુદ્ર ‘ડેડ ઝોન’ બની શકે

• માછીમારી ઉદ્યોગ ખતમ થવાની કાગાર

• પર્યાવરણની પુનઃસ્થાપના અશક્ય બની શકે

નિષ્કર્ષ : અભણ ચારણ કે પ્રકૃતિનો રક્ષક?

દેવરામ વાલા અભણ હોઈ શકે, પરંતુ તે અંધ નથી. તેણે જે જોયું, તે બોલ્યો. તેણે જે અનુભવ્યું, તે લડ્યો.
આ લડત માત્ર એક માણસની નથી –
આ લડત સમુદ્રની છે, જીવસૃષ્ટિની છે અને આવનારી પેઢીની છે.

હવે સવાલ એ છે કે
👉 તંત્ર ક્યારે જાગશે?
👉 જવાબદારી કોણ લેશે?
👉 અને શું એક અભણ ચારણની ચીસને આખરે ન્યાય મળશે?

રિપોર્ટ : બુધાભા ભાટી