સિંહોના સામ્રાજ્યમાં ચિંતા અને ગૌરવ સાથેનું ચિત્ર: બે વર્ષમાં 314 મોત છતાં વસ્તી 911 પર.

કુદરતી અને અકુદરતી મોતના આંકડાઓએ ઉઠાવ્યા સંરક્ષણના પ્રશ્નો
વિધાનસભામાં રજૂ થયેલા આંકડાઓથી સંરક્ષણ નીતિ પર ફરી ચર્ચા તેજ

ગુજરાત વિધાનસભામાં રાજ્ય સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા તાજા આંકડાઓએ ગીરના ગૌરવ સમાન સિંહોના સંરક્ષણને લઈ નવા પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. છેલ્લા બે વર્ષ દરમિયાન કુલ 314 સિંહોના મોત થયા હોવાની માહિતી જાહેર થતાં એક તરફ ચિંતા ફેલાઈ છે, તો બીજી તરફ હાલ રાજ્યમાં સિંહોની કુલ વસ્તી 911 પર પહોંચી હોવાનું જણાવાતા સંરક્ષણ પ્રયાસોનું સકારાત્મક પરિણામ પણ સામે આવ્યું છે.

સરકારના નિવેદન મુજબ મૃત્યુ પામેલા સિંહોમાંથી 251 સિંહોના મોત કુદરતી કારણોસર થયા છે, જ્યારે 63 સિંહોએ અકુદરતી કારણોસર જીવ ગુમાવ્યો છે. આ આંકડામાં 148 સિંહબાળનો સમાવેશ થતો હોવાને કારણે વન્યજીવન નિષ્ણાતો ખાસ ચિંતિત બન્યા છે.

વસ્તી વધારાનો ગૌરવ, પણ મૃત્યુના આંકડા ચિંતાજનક

રાજ્યમાં હાલ કુલ 911 સિંહોની હાજરી નોંધાઈ છે. તેમાં

• 255 પુરૂષ સિંહ

• 405 સિંહણ

• 231 સિંહબાળ

નો સમાવેશ થાય છે.

આ આંકડો ગત દાયકાની સરખામણીએ નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. ગીર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં સંરક્ષણ માટે લેવામાં આવેલા પગલાં, શિકાર પર નિયંત્રણ, પાણીના સ્ત્રોતોનું સંવર્ધન અને માનવ-સિંહ સંઘર્ષ ઘટાડવા માટેના પ્રયાસોનું પરિણામ આ વૃદ્ધિમાં દેખાઈ રહ્યું છે.

પરંતુ વસ્તી વધારાની સાથે મૃત્યુના વધતા આંકડાઓ સંરક્ષણની ગુણવત્તા અંગે સવાલો ઉભા કરે છે. ખાસ કરીને અકુદરતી મોતોની સંખ્યા 63 સુધી પહોંચવી એ ગંભીર મુદ્દો માનવામાં આવે છે.

કુદરતી મોત: પર્યાવરણ અને જીવનચક્રનો ભાગ

વન વિભાગના સૂત્રો મુજબ કુદરતી મોતમાં મુખ્યત્વે નીચેના કારણો જવાબદાર હોય છે:

• વૃદ્ધાવસ્થા

• આંતરિક લડાઈઓ

• રોગચાળો

• શિકાર માટેના સંઘર્ષમાં ઈજા

સિંહબાળમાં મૃત્યુનું પ્રમાણ સામાન્ય રીતે વધુ હોય છે કારણ કે તેઓ પર્યાવરણ સાથે ઝડપથી ઢળવા માટે સંઘર્ષ કરે છે. માતા દ્વારા શિકાર લાવવામાં વિલંબ, અન્ય શિકારીઓનો ખતરો અને રોગચાળો એ મુખ્ય કારણો ગણાય છે.

અકુદરતી મોત: સંરક્ષણ માટે સૌથી મોટી ચેતવણી

63 અકુદરતી મોતોમાંથી ઘણા કેસોમાં નીચેના કારણો સામે આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે:

• ટ્રેન અકસ્માત

• વીજપ્રવાહથી મોત

• ખુલ્લા કૂવા

• રોડ અકસ્માત

• માનવ-સિંહ સંઘર્ષ

ગીર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં સિંહોની વધતી ચહલપહલને કારણે તેઓ હવે સંરક્ષિત જંગલની બહાર પણ દેખાય છે. ખેતીવાડી વિસ્તાર, ગામડાં અને રસ્તાઓ પર તેમની હાજરી વધી છે. આ પરિસ્થિતિમાં સંરક્ષણ માટે નવી નીતિઓની જરૂરિયાત નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

ખુલ્લા કૂવા અને વીજલાઈનો – મૌન હત્યારા

વન્યજીવન સંરક્ષણ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો મુજબ ખુલ્લા કૂવા અને નીચી લટકતી વીજલાઈનો સિંહો માટે સૌથી મોટો ખતરો છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં સિંહ પાણી પીવા જતા કૂવામાં પડી જતા હોય છે.

સરકારે અગાઉ આવા કૂવાઓને ઢાંકવા માટે સહાય યોજના શરૂ કરી હતી, પરંતુ હજુ પણ અનેક કૂવા ખુલ્લા હોવાનું સ્થાનિક સ્તરે કહેવામાં આવે છે.

વીજપ્રવાહથી થતા મોતોમાં ઘણીવાર બિનકાયદેસર વીજ કનેક્શન અથવા ખુલ્લી વાયર જવાબદાર હોય છે.

ટ્રેન અને રોડ અકસ્માતો

સિંહોની સંખ્યા વધતા તેઓ નવા વિસ્તારોમાં જવા લાગ્યા છે. રેલવે ટ્રેક અને હાઈવે ક્રોસ કરતી વખતે અકસ્માતો થવાના કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે.

વન વિભાગે કેટલીક જગ્યાએ સ્પીડ મર્યાદા, વોર્નિંગ સાઈન અને પેટ્રોલિંગ વધાર્યું છે, પરંતુ પૂરતું પરિણામ મળ્યું નથી તેવી ફરિયાદો છે.

સિંહબાળના મૃત્યુનો ઊંચો આંકડો

148 સિંહબાળના મૃત્યુએ વન્યજીવન સંરક્ષણકારોને ચિંતિત કર્યા છે. બાળ સિંહોમાં મૃત્યુના મુખ્ય કારણો:

• પોષણનો અભાવ

• અન્ય સિંહો સાથેનો સંઘર્ષ

• રોગચાળો

• માનવ પ્રવૃત્તિઓ

નિષ્ણાતો કહે છે કે સિંહણ અને બચ્ચાં માટે સુરક્ષિત કોર ઝોન વધારવાની જરૂર છે.

સંરક્ષણ માટે સરકારના પગલાં

રાજ્ય સરકાર દ્વારા નીચેના પગલાં લેવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે:

• રેસ્ક્યુ ટીમોની સંખ્યા વધારવી

• સિંહોની મોનિટરિંગ માટે GPS કોલરનો ઉપયોગ

• ખુલ્લા કૂવા બંધ કરવા માટે સહાય

• માનવ-સિંહ સંઘર્ષ ઘટાડવા માટે વળતર યોજના

• વન્યજીવન હોસ્પિટલ સુવિધાઓ મજબૂત બનાવવી

આ ઉપરાંત સિંહોના નવા નિવાસ માટે વિકલ્પિક હેબિટેટ વિકસાવવા અંગે પણ ચર્ચા ચાલી રહી છે.

નિષ્ણાતોની ભલામણો

વન્યજીવન નિષ્ણાતો મુજબ નીચેના પગલાં તાત્કાલિક જરૂરી છે:

1. કોર હેબિટેટ વિસ્તારનો વિસ્તાર

2. રેલવે ટ્રેક પર એલાર્મ સિસ્ટમ

3. ખુલ્લા કૂવાઓનું સંપૂર્ણ ઢાંકણ

4. વીજલાઈનોને સુરક્ષિત બનાવવી

5. ગામડાંમાં જાગૃતિ અભિયાન

તેઓ માને છે કે વસ્તી વધારાની સાથે મેનેજમેન્ટ મોડેલ પણ બદલવો પડશે.

માનવ-સિંહ સહઅસ્તિત્વનો પડકાર

ગીર વિસ્તારના ગામડાંમાં લોકો સિંહ સાથે સહઅસ્તિત્વ રાખતા આવ્યા છે. પરંતુ પશુધનના શિકાર અને ખેતીને થતા નુકસાનને કારણે ક્યારેક સંઘર્ષની સ્થિતિ ઊભી થાય છે.

સરકાર વળતર યોજના દ્વારા લોકોને સહાય કરે છે, પરંતુ સમયસર ચુકવણી ન થતી હોવાની ફરિયાદો પણ સામે આવે છે.

વન વિભાગની કામગીરી

વન વિભાગે પેટ્રોલિંગ વધાર્યું છે, રેસ્ક્યુ ઓપરેશન ઝડપી બનાવ્યા છે અને ઘાયલ સિંહોને સારવાર માટે ખાસ વ્યવસ્થા ઉભી કરી છે.

ઘણા કેસોમાં સમયસર સારવાર મળતાં સિંહોને બચાવી શકાયા છે.

સંરક્ષણ અને વિકાસ વચ્ચે સંતુલન જરૂરી

સિંહોના વિસ્તાર વધતા વિકાસ પ્રોજેક્ટો અને વન્યજીવન વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડકારરૂપ બની રહ્યું છે. રોડ, રેલવે, ખેતી અને ઉદ્યોગિક વિસ્તારોમાં સિંહોની હાજરીને ધ્યાનમાં રાખી પ્લાનિંગ કરવાની જરૂર છે.

ભવિષ્ય માટેના પડકારો

આગામી સમયમાં મુખ્ય પડકારો રહેશે:

• વધતી વસ્તી માટે પૂરતું હેબિટેટ

• રોગચાળો નિયંત્રણ

• માનવ-સિંહ સંઘર્ષ ઘટાડવો

• અકુદરતી મોત શૂન્ય તરફ લાવવું

નિષ્કર્ષ

એક તરફ સિંહોની વસ્તી 911 સુધી પહોંચવી રાજ્ય માટે ગૌરવની બાબત છે, પરંતુ બે વર્ષમાં 314 મોતનો આંકડો સંરક્ષણ વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવાની તાકીદ કરે છે.

કુદરતી મોત જીવનચક્રનો ભાગ છે, પરંતુ અકુદરતી મોત રોકવા માટે તાત્કાલિક અને કડક પગલાં લેવાની જરૂર છે.

સિંહો માત્ર વન્યજીવનનો ભાગ નથી, પરંતુ ગુજરાતની ઓળખ અને ગૌરવનું પ્રતિક છે. તેથી તેમની સુરક્ષા માટે સરકાર, વન વિભાગ અને સ્થાનિક સમાજને સાથે મળીને કાર્ય કરવું સમયની માંગ બની ગઈ છે.

જો સમયસર અસરકારક પગલાં લેવાશે તો સિંહોના સંરક્ષણનો ગુજરાત મોડેલ વિશ્વ માટે ઉદાહરણ બની શકે છે.