મધ્યપૂર્વમાં વધતા સૈન્ય તણાવ વચ્ચે વિશ્વના સૌથી સંવેદનશીલ દરિયાઈ માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં મોટી ઘટના બની છે. અમેરિકા-ઇઝરાયલ હુમલામાં ઇરાનના સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના મૃત્યુ બાદ ગુસ્સે ભરાયેલા ઇરાને બદલો લેવા પગલાં તેજ કર્યા છે. આ તણાવની વચ્ચે ઓમાનના દરિયાકાંઠા નજીક હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થઈ રહેલા પલાઉ-ધ્વજવાળા ઓઈલ ટેન્કર ‘સ્કાયલાઇટ’ પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હોવાની માહિતી બહાર આવી છે.
આ ટેન્કરમાં કુલ ૨૦ ક્રૂ સભ્યો સવાર હતા, જેમાં ૧૫ ભારતીય નાગરિકો અને પાંચ ઇરાની નાગરિકોનો સમાવેશ થાય છે. સદનસીબે તમામ ક્રૂ સભ્યોને સલામત રીતે બહાર કાઢવામાં આવ્યા છે, જોકે ઓછામાં ઓછા ચાર લોકો ઘાયલ થયાની માહિતી સામે આવી છે.
ઘટના ક્યાં અને કેવી રીતે બની
ઓમાનના મુસંદમ ગવર્નરેટમાં આવેલા ખાસાબ બંદરથી આશરે પાંચ નોટિકલ માઇલ ઉત્તરમાં આ હુમલો થયો હતો. આ વિસ્તાર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના પ્રવેશદ્વાર તરીકે ઓળખાય છે અને વિશ્વના કુલ તેલ વહનનો મોટો હિસ્સો અહીંથી પસાર થાય છે.
ઓમાનના મેરિટાઇમ સિક્યુરિટી સેન્ટર Maritime Security Centre Omanએ જણાવ્યું કે પલાઉ ધ્વજવાળા ઓઈલ ટેન્કરને નિશાન બનાવવામાં આવ્યું હતું. હુમલા બાદ તાત્કાલિક રેસ્ક્યૂ ઓપરેશન ચલાવી તમામ ૨૦ ક્રૂ સભ્યોને સલામત સ્થળે ખસેડવામાં આવ્યા.
આ હુમલો ઓમાનની નજીક થયો હોવાને કારણે ગલ્ફ દેશોમાં ચિંતા વધી છે, કારણ કે અત્યાર સુધી સંઘર્ષ મુખ્યત્વે ઇરાન, ઇઝરાયલ અને સંબંધિત વિસ્તારોમાં મર્યાદિત હતો.
ભારતીય ક્રૂ અંગે વિગત
ટેન્કર ‘સ્કાયલાઇટ’માં સવાર ૧૫ ભારતીય નાગરિકો વિવિધ ટેક્નિકલ અને મેરિન ફરજ પર હતા. ભારતીય દૂતાવાસે તાત્કાલિક ઓમાનના સત્તાવાળાઓ સાથે સંપર્ક સાધીને તમામ નાગરિકોની સલામતી અંગે માહિતી મેળવી છે.
પ્રાથમિક અહેવાલ મુજબ તમામ ભારતીયો સુરક્ષિત છે અને તેમને તાત્કાલિક તબીબી તપાસ માટે ખસેડવામાં આવ્યા છે. ભારત સરકાર દ્વારા પરિસ્થિતિ પર નજર રાખવામાં આવી રહી છે.
હુમલાનો સમય અને પરિસ્થિતિ
આ ઘટના એવા સમયે બની છે જ્યારે ઇરાન પર અમેરિકા અને ઇઝરાયલના સંયુક્ત હુમલા બાદ સમગ્ર વિસ્તાર યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. ખામેનીના મૃત્યુ બાદ ઇરાને અમેરિકી સૈન્ય ઠેકાણાઓ અને ઇઝરાયલ પર મિસાઇલ હુમલાઓ શરૂ કર્યા હોવાનું ઇરાની સૂત્રોનું કહેવું છે.
ડુકમ બંદર પર થયેલા ડ્રોન હુમલા પછી આ ઓઈલ ટેન્કર પરનો હુમલો થયો હોવાનું પણ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. એટલે ગલ્ફના દરિયાઈ માર્ગો હવે સીધા સંઘર્ષના ક્ષેત્ર બની રહ્યા છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વના સૌથી મહત્વના તેલ ટ્રાન્સપોર્ટ માર્ગોમાંનું એક છે. મધ્યપૂર્વમાંથી નીકળતા લગભગ ૨૦ ટકા કાચા તેલનું પરિવહન આ માર્ગથી થાય છે.
આ માર્ગમાં કોઇપણ પ્રકારની અસ્થિરતા વિશ્વભરના તેલના ભાવ, વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને વેપાર માર્ગોને સીધી અસર કરે છે.
હોર્મુઝમાં હુમલાઓ વધે તો
-
વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો ખોરવાઈ શકે
-
દરિયાઈ વીમા દરો વધી શકે
-
શિપિંગ કંપનીઓ માર્ગ બદલવા મજબૂર થઈ શકે
-
ભારત જેવા તેલ આયાતકાર દેશો પર સીધી અસર થઈ શકે
ગલ્ફ દેશોની પ્રતિક્રિયા
આ હુમલા બાદ ઓમાન, યુએઈ, સાઉદી અરેબિયા અને કતાર સહિતના ગલ્ફ દેશોએ દરિયાઈ સુરક્ષા વધારી છે. અનેક દેશોએ પોતાના નૌકાદળને હાઇ એલર્ટ પર રાખ્યા છે.
આ પહેલા ગલ્ફના પાણીમાં મુખ્યત્વે ટેન્કર જપ્ત કરવાની અથવા ડ્રોન હુમલાની ઘટનાઓ જોવા મળતી હતી, પરંતુ ઓમાનની નજીક સીધો હુમલો થવો ચિંતાજનક ગણાય છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતા
વિશ્વભરના તેલ બજારોમાં અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે. તેલના ભાવમાં તેજી નોંધાઈ છે અને શિપિંગ કંપનીઓએ હોર્મુઝ માર્ગ માટે વધારાના સુરક્ષા પગલાં અપનાવ્યા છે.
અમેરિકા અને યુરોપિયન દેશોએ દરિયાઈ માર્ગોની સુરક્ષા માટે સંયુક્ત પેટ્રોલિંગ વધારવાની શક્યતા વ્યક્ત કરી છે.
ઇરાનની વ્યૂહરચના
ખામેનીના મૃત્યુ બાદ ઇરાન પોતાની સૈન્ય ક્ષમતાનો પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે. મિસાઇલ, ડ્રોન અને દરિયાઈ હુમલાઓ દ્વારા તે ગલ્ફમાં દબાણ વધારવાની કોશિશ કરી રહ્યું હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.
દરિયાઈ માર્ગોને નિશાન બનાવવું ઇરાન માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વનું છે, કારણ કે તે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાને અસર કરીને પશ્ચિમ દેશો પર આર્થિક દબાણ ઊભું કરી શકે છે.
ભારત માટે અસર
ભારત વિશ્વના મોટા તેલ આયાતકાર દેશોમાંનું એક છે અને તેનો મોટો હિસ્સો ગલ્ફ દેશોમાંથી આવે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વધતા તણાવથી
-
તેલના ભાવમાં વધારો
-
શિપિંગ ખર્ચમાં વધારો
-
ભારતીય નાગરિકોની સુરક્ષા અંગે ચિંતા
વધવાની શક્યતા છે.
ભારત સરકારે ગલ્ફ વિસ્તારમાં રહેલા નાગરિકોને સાવચેતી રાખવા અને સ્થાનિક સત્તાવાળાઓના માર્ગદર્શનનું પાલન કરવાની સલાહ આપી છે.
રેસ્ક્યૂ ઓપરેશન
ઓમાનના મેરિટાઇમ સિક્યુરિટી સેન્ટરે તાત્કાલિક રેસ્ક્યૂ ઓપરેશન શરૂ કર્યું. નજીકમાં રહેલા દરિયાઈ સુરક્ષા દળો અને કોસ્ટ ગાર્ડે ટેન્કર સુધી પહોંચી ક્રૂને સલામત રીતે બહાર કાઢ્યા.
ઘાયલ ચાર સભ્યોને તાત્કાલિક સારવાર આપવામાં આવી રહી છે. ટેન્કરને થયેલા નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
નિષ્ણાતો શું કહે છે
દરિયાઈ સુરક્ષા નિષ્ણાતો મુજબ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં આવી ઘટનાઓ વધે તો વૈશ્વિક વેપાર માટે ગંભીર પડકાર ઉભો થઈ શકે છે.
વિશ્વના ઘણા દેશો હવે પોતાના નૌકાદળને આ વિસ્તારમાં તૈનાત કરી શકે છે, જે સંઘર્ષને વધુ જટિલ બનાવશે.
સમાપન વિશ્લેષણ
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ઓઈલ ટેન્કર પરનો હુમલો મધ્યપૂર્વના તણાવને નવા સ્તરે લઈ ગયો છે. ૧૫ ભારતીયો સહિત તમામ ૨૦ ક્રૂ સભ્યો બચી ગયા હોવું રાહતની વાત છે, પરંતુ આ ઘટના વૈશ્વિક દરિયાઈ સુરક્ષા માટે ગંભીર ચેતવણી સમાન છે.
ખામેનીના મૃત્યુ બાદ શરૂ થયેલા પ્રતિહુમલાઓ હવે દરિયાઈ માર્ગો સુધી પહોંચ્યા છે, જે વિશ્વના તેલ પુરવઠા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે મોટો ખતરો ઉભો કરે છે.
આગામી દિવસોમાં ગલ્ફ વિસ્તારમાં સૈન્ય પ્રવૃત્તિ વધુ વધવાની શક્યતા છે અને વિશ્વ સમુદાય શાંતિ માટે અપીલ કરી રહ્યો છે. ભારત માટે પણ આ પરિસ્થિતિ અત્યંત મહત્વની બની છે, કારણ કે તેલ પુરવઠા અને ભારતીય નાગરિકોની સુરક્ષા બંને મુદ્દા સીધા જોડાયેલા છે.
