ભારતમાં પૅસિવ ઇચ્છામૃત્યુ (Passive Euthanasia) અંગેનો એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને ઐતિહાસિક પ્રસંગ હાલમાં સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચી રહ્યો છે. ગાઝિયાબાદના યુવાન હરીશ રાણા માટે દેશની અગ્રણી તબીબી સંસ્થા All India Institute of Medical Sciences એટલે કે AIIMSમાં પૅસિવ ઇચ્છામૃત્યુની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ હરીશને દિલ્હીની AIIMS હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યાં તબીબોની વિશેષ ટીમની દેખરેખ હેઠળ તેની લાઇફ સપોર્ટ સિસ્ટમ ધીમે-ધીમે હટાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે.
આ ઘટના માત્ર એક પરિવારની પીડાની વાત નથી, પરંતુ તે માનવતા, કાયદો, નૈતિકતા અને તબીબી વ્યવસ્થાને લઈને દેશમાં ચાલી રહેલી ચર્ચાનો પણ મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગઈ છે.
ભાવુક વિદાયનો ક્ષણ
AIIMSમાં દાખલ કરવામાં આવે તે પહેલાં હરીશને તેની જીવનયાત્રાની અંતિમ વિદાય આપવા માટે એક ખૂબ જ ભાવુક ઘટના બની હતી. ગાઝિયાબાદના સાહિબાબાદ સ્થિત બ્રહ્માકુમારી કેન્દ્રમાંથી કેટલીક બહેનો અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શિકા કુમારી લવલી દીદી હરીશના ઘરે પહોંચ્યા હતા.
અહીં હરીશના માથે ચંદનનું તિલક કરવામાં આવ્યું હતું અને તેના માટે પ્રાર્થના તથા ધ્યાન કરવામાં આવ્યું હતું. આ દરમિયાન લવલી દીદીએ હરીશને ખૂબ ભાવુક શબ્દોમાં વિદાય આપી હતી.
તેમણે કહ્યું હતું –
“સબકો માફ કરતે હુએ… ઔર સબસે માફી માંગતે હુએ… અબ જાઓ… ઠીક હૈ?”
આ શબ્દો માત્ર વિદાયના નહોતા, પરંતુ ક્ષમા, શાંતિ અને આત્મિક મુક્તિના સંદેશ હતા.
આ સમગ્ર ઘટના દરમિયાન હાજર રહેલા લોકોની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા હતા. ઘટનાની માત્ર 20 સેકન્ડની એક વિડિયો ક્લિપ સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થઈ ગઈ હતી અને તેને જોતા અનેક લોકો ભાવુક બની ગયા હતા.
માતા-પિતાની લાગણીઓ
હરીશના માતા-પિતા માટે આ ક્ષણ અત્યંત કઠિન હતી. છેલ્લા 13 વર્ષથી તેઓ પોતાના દીકરાને બચાવવા માટે સતત પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા.
તેમણે અનેક હોસ્પિટલોમાં સારવાર કરાવી, ડૉક્ટરોની સલાહ લીધી, વિવિધ થેરાપી અજમાવી – પરંતુ હરીશની સ્થિતિમાં કોઈ ખાસ સુધારો આવ્યો નહોતો.
આખરે જ્યારે તમામ પ્રયાસો નિષ્ફળ રહ્યા ત્યારે તેમણે પોતાના દીકરાને વધુ પીડા ન થાય અને તેને સન્માનજનક રીતે મૃત્યુ મળે તે માટે કાનૂની માર્ગ અપનાવ્યો.
હરીશના પિતા અશોક રાણાએ કહ્યું હતું કે તેઓ પોતાના દીકરાની છેલ્લી પળોને ખૂબ અંગત રાખવા માંગે છે.
તેમણે કહ્યું:
“દીકરા સાથેની આ છેલ્લી પળોને અમે બહુ અંગત રાખવા માગીએ છીએ. હવે તે જેટલી પણ પળો અહીં છે એને અમે સાથે જીવવા માગીએ છીએ.”
આ શબ્દોમાં એક પિતાની વ્યથા અને પ્રેમ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે.
AIIMSમાં સારવાર અને પ્રક્રિયા
હરીશને શનિવારે સવારે પ્રાઇવેટ વાહન દ્વારા દિલ્હી લાવવામાં આવ્યો હતો અને તેને All India Institute of Medical Sciences ના પેલિયેટિવ કેર યુનિટમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો.
અહીં છ ડૉક્ટરોની એક વિશેષ ટીમ તેની દેખરેખ રાખી રહી છે.
ડૉક્ટરો દ્વારા પૅસિવ ઇચ્છામૃત્યુની પ્રક્રિયા ખૂબ જ સાવધાની સાથે અને કાયદાકીય માર્ગદર્શિકાઓનું પાલન કરીને આગળ વધારવામાં આવી રહી છે.
સૌપ્રથમ તબક્કામાં તેની લાઇફ સપોર્ટ મશીનોમાંથી બે મુખ્ય મશીનો દૂર કરવામાં આવ્યા છે.
હવે ધીમે-ધીમે તેની ફીડિંગ ટ્યુબ અને કૃત્રિમ શ્વાસ આપતી નળી પણ દૂર કરવામાં આવી રહી છે.
આ પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે તબીબી પ્રોટોકોલ મુજબ તબક્કાવાર કરવામાં આવે છે.
આગળ શું થશે?
ડૉક્ટરોના જણાવ્યા મુજબ હવે હરીશનું શરીર કુદરતી રીતે કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે તે ખૂબ મહત્વનું રહેશે.
લાઇફ સપોર્ટ દૂર થયા પછી શરીર પોતે શ્વાસ લે છે કે નહીં, હૃદયની ગતિ કેવી રહે છે અને અન્ય અંગો કેવી રીતે કાર્ય કરે છે – તેના આધારે આગળની સ્થિતિ નક્કી થશે.
પૅસિવ ઇચ્છામૃત્યુની પ્રક્રિયામાં કોઈ ચોક્કસ સમયસીમા નક્કી નથી.
ક્યારેક આ પ્રક્રિયા થોડા કલાકોમાં પૂર્ણ થઈ શકે છે, તો ક્યારેક તેમાં કેટલાક દિવસો પણ લાગી શકે છે.
ડૉક્ટરો સતત તેની સ્થિતિનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યા છે.
હરીશને શું થયું હતું?
હરીશની આ દુર્ભાગ્યપૂર્ણ પરિસ્થિતિ લગભગ 13 વર્ષ પહેલાં શરૂ થઈ હતી.
ઓગસ્ટ 2013માં રક્ષાબંધનના દિવસે હરીશ પોતાના મોબાઇલ ફોન પર વાત કરી રહ્યો હતો.
તે દરમિયાન તે પોતાના ઘરના ચોથા માળેથી અચાનક નીચે પડી ગયો હતો.
આ અકસ્માતમાં તેને ગંભીર ઇજા પહોંચી હતી અને તેના ગળાથી નીચેનું આખું શરીર નિષ્ક્રિય થઈ ગયું હતું.
આ સ્થિતિને તબીબી ભાષામાં ક્વાડ્રિપ્લેજિયા કહેવામાં આવે છે, જેમાં શરીરના ચારેય અંગો કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે.
આ અકસ્માત બાદ હરીશ લગભગ કોમા જેવી સ્થિતિમાં રહ્યો હતો.
તેને હલનચલન કરવાની કે પોતે બોલવાની ક્ષમતા નહોતી.
13 વર્ષનો લાંબો સંઘર્ષ
હરીશના માતા-પિતા માટે આ 13 વર્ષ અત્યંત મુશ્કેલ રહ્યા હતા.
તેઓએ પોતાના દીકરાની સંભાળ માટે પોતાની સમગ્ર જિંદગી સમર્પિત કરી દીધી હતી.
દરરોજ તેની સંભાળ લેવી, ખોરાક માટે ટ્યુબનો ઉપયોગ કરવો, દવાઓ આપવી અને તેની આરોગ્ય સ્થિતિ પર નજર રાખવી – આ બધું વર્ષો સુધી સતત ચાલુ રહ્યું.
આ દરમિયાન પરિવારને શારીરિક, માનસિક અને આર્થિક રીતે પણ ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક નિર્ણય
આ આખી ઘટનામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે હરીશના માતા-પિતાએ કાનૂની લડત શરૂ કરી.
તેમણે પોતાના દીકરાને સન્માનજનક રીતે મૃત્યુ મળે તે માટે અરજી દાખલ કરી હતી.
આ અરજી પર વિચાર કર્યા બાદ Supreme Court of India એ 11 માર્ચે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટએ હરીશ માટે પૅસિવ ઇચ્છામૃત્યુની મંજૂરી આપી દીધી હતી.
આ નિર્ણય પછી તબીબી અને કાનૂની પ્રક્રિયાઓ શરૂ કરવામાં આવી હતી.
પૅસિવ ઇચ્છામૃત્યુ શું છે?
પૅસિવ ઇચ્છામૃત્યુ એટલે એવી સ્થિતિ જેમાં દર્દીને જીવંત રાખતી કૃત્રિમ લાઇફ સપોર્ટ સિસ્ટમ દૂર કરવામાં આવે છે.
આમાં દર્દીને સીધું મૃત્યુ આપવામાં આવતું નથી, પરંતુ તેને કુદરતી રીતે મૃત્યુ આવવા દેવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે ત્યારે અપનાવવામાં આવે છે જ્યારે દર્દી લાંબા સમયથી અચેતન સ્થિતિમાં હોય અને તેની સાજા થવાની કોઈ શક્યતા ન હોય.
આધ્યાત્મિક સહારો
આ કઠિન સમયમાં હરીશના પરિવારને આધ્યાત્મિક સહારો પણ મળ્યો હતો.
બ્રહ્માકુમારી કેન્દ્રની બહેનો દ્વારા હરીશ માટે વિશેષ પ્રાર્થના અને મેડિટેશન કરવામાં આવ્યું હતું.
આધ્યાત્મિક રીતે શાંતિ મળે અને આત્માને મુક્તિ મળે – તે માટે આ પ્રાર્થનાઓ કરવામાં આવી હતી.
સોશિયલ મીડિયામાં લાગણીઓનો પ્રવાહ
હરીશને આપવામાં આવેલી ભાવુક વિદાયનો વિડિયો સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયો હતો.
ઘણા લોકો આ વિડિયો જોઈને ભાવુક બની ગયા હતા અને હરીશના પરિવાર માટે સહાનુભૂતિ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
સોશિયલ મીડિયા પર ઘણા લોકો આ ઘટનાને માનવતા અને સંવેદનાની મોટી કસોટી ગણાવી રહ્યા છે.
એક પરિવારની પીડા અને સમાજ માટેનો પ્રશ્ન
હરીશ રાણાની ઘટના માત્ર એક વ્યક્તિની દુઃખદ ઘટના નથી.
તે સમાજ માટે પણ ઘણા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
દર્દીની પીડા, પરિવારની મુશ્કેલી, તબીબી નૈતિકતા અને કાનૂની વ્યવસ્થાઓ – આ બધું આ ઘટનામાં જોડાયેલું છે.
સમાપન
હરીશ રાણાની પૅસિવ ઇચ્છામૃત્યુની પ્રક્રિયા ભારતમાં એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને ઐતિહાસિક ઘટના બની છે.
13 વર્ષ સુધી પથારીમાં નિષ્ક્રિય સ્થિતિમાં રહેલા હરીશ માટે હવે સન્માનજનક વિદાયની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે.
તેના માતા-પિતા, પરિવારજનો અને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શકોની હાજરીમાં તેને ભાવભરી વિદાય આપવામાં આવી છે.
હવે All India Institute of Medical Sciences ના નિષ્ણાત ડૉક્ટરોની દેખરેખ હેઠળ તેની લાઇફ સપોર્ટ સિસ્ટમ તબક્કાવાર દૂર કરવામાં આવી રહી છે.
આગામી દિવસોમાં હરીશનું શરીર કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે તેના આધારે આગળની સ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે.
આ સમગ્ર ઘટના એક પરિવારની અવિસ્મરણીય પીડા, પ્રેમ અને માનવતાની કથા બની ગઈ છે – જે ઘણા લોકોના હૃદયને સ્પર્શી ગઈ છે.
