દાંતા–વડગામ–દાંતીવાડામાં બોગસ ડોક્ટરોનો બેફામ ત્રાસ: આરોગ્ય વિભાગ સૂતૂં કે સૂંવાળું?

ગામડાઓમાં જીવ મોંઘો, સારવાર સસ્તી… પરંતુ ‘નકલી’

બનાસકાંઠા જિલ્લાના દાંતા, વડગામ અને દાંતીવાડા તાલુકાઓમાં છેલ્લા કેટલાય મહિનાઓથી આરોગ્યની એક એવી ‘કાળી હકીકત’ બહાર આવી રહી છે, જે માત્ર ચોંકાવનારી જ નથી, પરંતુ આખા સમાજના આરોગ્ય પ્રણાલી માટે ગંભીર ચેતવણી સમાન છે. ગામડાઓમાં એક પછી એક હાટડી, નાનકડી દુકાન, ભાડાના શેડ, પાડોશી ગલ્લી કે સડકકિનારે ‘દવાખાના’ના બોર્ડ લગાવીને દશદિશા માં ફેલાયેલા બોગસ ડોક્ટરો આરોગ્યનો સાવ નિષ્ઠુર ખેલ રમી રહ્યા છે. આ વિસ્તારના મોટા ભાગના ગામોમાં નકલી ડિગ્રીધારકો, ભાડાના સર્ટિફિકેટવાળા તબીબો અને લગભગ 30–40 ટકા લોકો તો કોઈપણ પ્રકારની ડિગ્રી વગર ‘દવાની પ્રેક્ટિસ’ ચલાવી રહ્યા છે.

આખા વિસ્તારના આંકડા જોતા લાગે છે કે અંદાજિત 150 થી વધુ ‘બોગસ તબીબી દવાખાનાઓ’ વિવિધ ગામડાઓમાં સક્રિય છે, તેમ છતાં આરોગ્ય વિભાગની પાસે આ અંગે કોઈ ઠોસ કામગીરી દેખાતી નથી. લોકોના જીવ સાથે રમાઈ રહ્યું છે, પરંતુ તંત્રની આંખે જાણે ઘી પડ્યું હોય તેવી સ્થિતિ છે—અથવા ગામડાઓમાં ફેલાતી ચર્ચા પ્રમાણે “આંખ બંધ રાખવા પાછળ કોઈ બીજી આંખમાં મીઠું તો નથી ને?” જેવી શંકા ઉદ્ભવે છે.

ગામડાઓમાં દેખાતી દયનીય પરિસ્થિતિ – where life is cheap and risk is routine

દાંતા, વડગામ અને દાંતીવાડાનો વિસ્તાર મુખ્યત્વે ગ્રામ્ય છે. અહીંના મોટાભાગના લોકો ખેતી–પશુપાલન પર આધારિત છે. તેમ છતાં આરોગ્ય સેવાઓની અછત, દુરતા, યોગ્ય તબીબોની અછત અને લોકોની તંગ આર્થિક પરિસ્થિતિને કારણે નકલી તબીબો માટે ‘બજાર’ પોતે જ બની જાય છે.

નકલી ડોક્ટરોની પ્રેક્ટિસને ગામડાઓમાં મળતો ‘બિનઆધિકારિત સહકાર’ પણ એક રસપ્રદ માનસશાસ્ત્ર છે. સામાન્ય માન્યતા એવી છે:

• ગામ નજીક હોય

• ફી ઓછી પડે

• દવા તરત મળે

• ઇન્જેક્શન મારવાથી દર્દી ‘ઝટ દુર’ થઈ જાય

આ રીતે લોકો ‘ઝડપી સારવાર’ના મોહમાં આવીને પોતાના સ્વાસ્થ્યને જોખમમાં મૂકે છે.

બોગસ ડોક્ટરોના કારોબારની અંદર – ગોળીઓ, ઇન્જેક્શન અને સ્ટીરોઇડનો નકલી મેજિક

આ વિસ્તારના ઘણા ગામોમાં જોવા મળે છે કે:

✔ કોઈને ડાયાબિટીસ હોય – તો ‘બધું નોર્મલ થઈ જશે’ કહી સ્ટીરોઇડની ઇન્જેક્શન આપાઈ
✔ કોઈને તાવ – તો તીવ્ર માત્રાની એન્ટિબાયોટિક ગોળી
✔ કોઈને પેટદર્દ – તો ડ્રિપ ચડાવી દેવી
✔ કોઈને બળતરું – તો સ્ટીરોઇડવાળો મલમ

આ ‘તુરંત અસર’ વાળી સારવારથી દર્દીને બે કલાકમાં સારું લાગવા લાગે છે, પરંતુ શરીર પર તેના ગંભીર પ્રતિકૂળ પ્રભાવ પડે છે.

નકલી તબીબો પાસે:

• ન તો MBBS

• ન તો BAMS

• ન તો BHMS

• ન તો કોઈ પેરામેડિકલ ટ્રેનિંગ

કેટલાક તો માત્ર દવાઓની કંપનીઓના પ્રતિનિધિઓ સાથે રહેતા–રહેતા કંઈક શીખી લીધું હોય એટલું જ. કેટલાક તો વરસો પહેલા દવાખાનામાં કમ્પાઉન્ડર હતા. પણ આજે તેઓ ‘ડૉક્ટર સાહેબ’ તરીકે ગામના સદગૃહસ્થો માટે ભગવાન સમાન બની બેઠા છે.

ચોંકાવતી વાત – દવાખાના સાથે ‘લેબોરેટરી’ પણ!

અહેવાલ પ્રમાણે કેટલાક બોગસ ડોક્ટરો તો પોતાના દવાખાનાની અંદર જ નકલી પેથોલોજી લેબોરેટરી ચલાવી રહ્યા છે.

• નકલી Hb

• નકલી મલેરિયા ટેસ્ટ

• નકલી બ્લડ શગર રિપોર્ટ

• નકલી યુરિન રિપોર્ટ

₹50 થી ₹150 સુધીની કિંમત લઈ ‘નેગેટિવ-પોઝિટિવ’ના રિપોર્ટ તે પોતાની સુવિધા મુજબ બનાવી આપે છે. દર્દીને તો એવું લાગે કે સાચી તપાસ થઈ રહી છે, પરંતુ તે માત્ર ઝૂંઠું કાગળ છે.

રુપિયાના માટે જગતમાં બધું – નકલી સારવારથી કરોડોની કમાણી

એક ગામના અંદાજિત હિસાબ મુજબ:

• રોજ 50–80 દર્દી

• દર દર્દીમાંથી સરેરાશ ₹100 થી ₹300 કમાણી

• મહિનામાં 1.5 થી 2 લાખ રૂ. સુધીની આવક

તો દાંતા–વડગામ–દાંતીવાડાના 150 જેટલા ‘બોગસ દવાખાનાઓ’ મળીને કરોડોની ‘બ્લેક હેલ્થ ઇન્ડસ્ટ્રી’ ચલાવી રહ્યા છે.

દર્દીઓની દયનીય કહાની – બે દિવસ સારું લાગે અને પછી…

અહીંના ઘણાં કેસોમાં જોવા મળે છે:

• બોગસ ડોક્ટરની ગેરઉપચારથી દર્દી ગંભીર બન્યો

• પછી તેને પાલનપુર/દાંતા હોસ્પિટલ ખસેડવામાં આવ્યું

• ત્યાં ડૉક્ટરોને ખબર પડે કે શરીરમાં સ્ટીરોઇડનું નુકસાન

• અથવા બ્લડ ઈન્ફેક્શન

• ક્યારેક તો કિડની ફેલ્યોર સુધી પહોંચે છે

ઘણાં મૃત્યુઓ પણ આવા બોગસ ઉપચારથી સંબંધિત છે, પણ ગામના લોકો ઈજ્જતના ડરથી કે ‘ચલાવી લો’ની માનસિકતાથી ફરિયાદ નોંધાવતા નથી.

આરોગ્ય વિભાગનું મૌન – “તપાસ ક્યાં છે?” એવો મોટો પ્રશ્ન

લોકોમાં ચર્ચા છે કે:

• આરોગ્ય વિભાગના અધિકારીઓને માહિતી હોય છતાં કાર્યવાહી શા માટે નથી?

• કેટલાંક સ્થળે તો બોગસ દવાખાવો વર્ષોથી ચાલે છે

• નકલી ડિગ્રીવાળા ‘તબીબો’ આરોગ્ય વિભાગની નજરમાંથી કેવી રીતે છૂટે છે?

• શું કોઈ પ્રકારનો ‘ગેરસમજાવટ આધારિત સહકાર’ છે?

ગામોમાં સવાલો ઉઠી રહ્યા છે:

“આંખો બંધ છે કે બંધ રાખવામાં આવી છે?”

“તપાસ ફક્ત શહેર માટે જ છે, ગામડાઓ માટે નહીં?”

અને સૌથી મોટો સવાલ:

“ક્યારે થશે કાર્યવાહી? કોણ કરશે કાર્યવાહી?”

જાહેર આરોગ્યને સૌથી મોટો ખતરો – Unregulated Rural Healthcare Crisis

ગામડાઓમાં બોગસ ડૉક્ટરોને કારણે:

• એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ વધી રહ્યું છે

• સ્ટીરોઇડના બિનજરૂરી ઉપયોગથી યુવાઓમાં ડાયાબિટીસ–BP વધે છે

• બાળકોમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટે છે

• મહિલાઓમાં હોર્મોનલ ગડબડીઓ વધી રહી છે

• સીરિયસ દર્દીઓને સારવાર મોડુ મળે છે

• મૃત્યુદર વધે છે

આ માત્ર નકલી પ્રેક્ટિસ નથી—આ આરોગ્ય પર આપત્તિ છે.

કાયદો શું કહે છે?

ભારતમાં કોઈપણ તબીબી પ્રેક્ટિસ કરવા માટે નીચેની ડિગ્રી ફરજિયાત છે:

• MBBS – Allopathic

• BAMS – Ayurvedic

• BHMS – Homeopathic

• BNYS – Naturopathy

• BPT – Physiotherapy

• B.Sc Nursing

• B.Pharm

જે પાસે ન હોય તે ‘મેડિકલ પ્રેક્ટિસ’ કરવી કાનૂનસર ગુનો છે.

પણ અહીં આ કાયદાનો કોઈ ખ્યાલ કે ડર જ નથી.

સ્થાનિક લોકોની પ્રતિસાદ – “ડોક્ટર સાહેબ ઘર પાસે છે, એજ પૂરું છે!”

દર્દીઓ સાથે વાત કરતા સામાન્ય જવાબ મળે:

• “ગામના ડોક્ટર સાહેબ તરત દવા આપે”

• “સરકારી હોસ્પિટલ દૂર છે”

• “અહીં ફી ઓછી છે”

• “ઇન્જેક્શન આપે એટલે તરત સારું લાગે”

આ માનસિકતા બોગસ ડોક્ટરોને વધુ બળ આપે છે.

શું તંત્ર જાગશે?

દાંતા–વડગામ–દાંતીવાડાની આ સ્થિતિ એક જ દિવસમાં બનેલી નથી. વર્ષોથી ચાલી આવતી બેદરકારી, લોકોની અજ્ઞાનતા અને તંત્રની ‘સુવાસિત મૌન’ જેવી વર્તણૂકનાં કારણે આખા વિસ્તારનું હેલ્થ સિસ્ટમ જોખમમાં મૂકાઈ ગયું છે.

આ વિસ્તારના તબીબી નિષ્ણાતો સ્પષ્ટ કહે છે:

• “જો તાત્કાલિક કાર્યવાહી નહીં થાય તો આવનારા 5 વર્ષમાં આ વિસ્તાર ગંભીર આરોગ્ય સંકટનો સામનો કરશે.”

કમોસમી કાર્યવાહી માટેની માંગ – જનતા છેજાગૃત થવાની જરૂર

ગામડાઓમાં હવે ઘણા યુવાનો અને સજાગ નાગરિકો માંગણી કરી રહ્યા છે:

1. તમામ બોગસ દવાખાનાઓની તાત્કાલિક તપાસ

2. નકલી ડિગ્રી ચકાસણી

3. ગેરકાનૂની દવાઓની જપ્તી

4. બિનલાયક તબીબો પર IPC 420, 336 જેવા ગુનો દાખલ કરવો

5. દરેક ગામમાં હેલ્થ કેમ્પ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો

6. સરકારી હોસ્પિટલોમાં તબીબોની વધારાની નિમણૂક

ઉપસંહાર – ‘આરોગ્ય’ સાથે રમતા ખેલાડીઓને રોકવાનું સમય આવી ગયું છે

બનાસકાંઠાના આ ત્રણ તાલુકામાં બોગસ તબીબોની મોજમસ્તીને હવે રોકવાનો સમય આવી ગયો છે. લોકોના જીવ મુદ્દે છે. આવનારી પેઢી મુદ્દે છે. ગામડાઓના આરોગ્ય મુદ્દે છે.

શરૂઆત ક્યાંકથી થવી જ જોઈએ…
અને એ શરૂઆત ‘તંત્રની કાર્યવાહી’થી જ થશે કે ‘જનતાની જાગૃતિ’થી—એ હવે આગામી સમયમાં સ્પષ્ટ થશે.