7.49 લાખ જોબકાર્ડ રદ્દ – ‘ભૂતિયા’ નામો, ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રી અને કાગળ પર ચાલતી ‘કમાણી’ની હકીકત બહાર…
યોજનાની પારદર્શકતા પર પ્રશ્નચિહ્ન, ગુજરાતમાં ચર્ચાનો તોફાન
રાજ્યમાં ગરીબ અને ગ્રામિણ શ્રમિકો માટે આશીર્વાદરૂપ મનરેગા યોજના છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક ગેરરીતિઓને કારણે ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રબિંદુ પર આવી ગઈ છે. સરકારી યોજનાઓના ઓઠાં નીચે શું શું ચાલે છે તેની હકીકત દેશની સંસદ સુધી પહોંચી ગઈ છે. લોકસભામાં રજૂ થયેલા તાજા અને ચોંકાવનારા આંકડાઓએ ગુજરાતમાં મનરેગા અમલીકરણની પારદર્શકતા, જવાબદારી અને દેખરેખ અંગે ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે.
7.49 લાખ જોબકાર્ડ રદ્દ – 22.68 લાખ નામ OUT!
કેન્દ્ર સરકારે લોકસભામાં આપેલા સત્તાવાર આંકડા અનુસાર વર્ષ 2019-20 થી 2024-25 ની વચ્ચે ગુજરાતમાં કુલ 7.49 લાખ જોબકાર્ડ રદ્દ કરવામાં આવ્યા છે. માત્ર એટલું જ નહીં, આ જ સમયગાળામાં મનરેગા યોજનામાં 22.68 લાખ શ્રમિકોના નામો જોબકાર્ડમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે.
આટલો વિશાળ આંકડો ગુજરાત જેવા વ્યવસ્થિત રાજ્ય માટે આશ્ચર્યજનક ગણાય છે.
‘ભૂતિયા નામો’, ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રી અને અયોગ્ય રજિસ્ટ્રેશન – ગેરરીતિઓનું જાળું ખુલ્યું
યોજનાની સમીક્ષા કરતા અધિકારીઓનો એક જૂથ માને છે કે મોટી સંખ્યામાં મળેલા ‘OUT’ નામો પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર છે…
-
ઘણી જગ્યાએ ડુપ્લિકેટ નામો નોંધાયા હતા
-
કેટલાક લોકો વર્ષો પહેલાં સ્થળાંતર કરી ગયા હતા, પરંતુ નામ કાર્ડ પર જળવાયું
-
અનેક અયોગ્ય રીતે ઉમેરાયેલા નામો (કોઈ દસ્તાવેજ પુરાવા વગર) પણ કાર્ડ પર હતા
-
કેટલાક નામો તો એવું પણ જાણવા મળ્યું કે મૃતક લોકોના નામ હજુ કાર્ડ પર ચડી રહ્યા હતા
-
કેટલીક ગ્રામ પંચાયતો શહેરોમાં મર્જ થતા જૂનાં કાર્ડ ન અપડેટ થયા
-
કેટલાક જોબકાર્ડ પર પરિવારના એક જ વ્યક્તિને બે વખત ચડાવી દેવામાં આવ્યાનું પણ બહાર આવ્યું
આ તમામ ખામીયુક્ત નોંધણી મળ્યા બાદ મોટી સાફસફાઈ અભિયાન હાથ ધરાતા લાખો નામ OUT થયા.
મોટો સવાલ – તો પછી આ બધા નામે વર્ષો સુધી નાણાં કોણે ખેંચ્યાં?
સૌથી ગંભીર પ્રશ્ન એ છે કે
જ્યાં ભૂતિયા નામો, મૃતક લોકો અથવા સ્થળાંતરિત શ્રમિકોના નામ કાર્ડ પર રહ્યા હતા, તો વર્ષો સુધી તેમની નામે થતી ચુકવણી કોણ લઈ રહ્યું હતું?
આ પદ્ધતિથી કેટલી રકમ સરકારે જાહેર ફંડમાંથી ચુકવી હશે, અને એ પૈસા કયા ખિસ્સામાં ગયા હશે – તે એક મોટો ભુતોનો દલદલો છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે મનરેગા જેવી વિશાળ યોજનામાં આ પ્રકારના “કાગળ પરના શ્રમિકો” મારફતે નાણાંની લૂંટ દેશવ્યાપી છે, પરંતુ ગુજરાતનો આ તાજો આંકડો ખાસ ચિંતાજનક છે.
યોજનાના મૂળ હેતુને નુકસાન – સાચા શ્રમિકોની હકની રોટલી છીનવાઈ
મનરેગા એવી યોજના છે જેમાં ગામના ગરીબ પરિવારોને વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા 100 દિવસ રોજગારી મળવી જોઈએ. પરંતુ જો કાર્ડ પર ‘ભૂતિયા પૈડાં’ ચઢાવી દેવામાં આવે તો સાચા શ્રમિકો સુધી રકમ અને નોકરી પહોંચતી નથી.
એક અધિકારીએ નામ ન છપાય તેવી શરતે જણાવ્યું—
“કાગળ上的 શ્રમિકો માટે ચાલતી ચુકવણી વાસ્તવિક ગરીબોની રોજી-રોટી છીનવી લે છે. આ પ્રકારની ગેરરીતિઓથી યોજના ભ્રષ્ટાચારના કાદવમાં ફસાઈ જાય છે.”
વિરોધ પક્ષ અને સામાજિક સંસ્થાઓનો સરકારને સવાલ– જવાબદારી કોણે લેવી?
આ આંકડા બહાર આવતા જ વિરોધ પક્ષોએ કટોકટી ટીકાઓ કરતા કહ્યું કે મનરેગામાં પારદર્શકતા નામની કોઈ વસ્તુ જ રહી નથી.
વિરોધ પક્ષના એક નેતાએ પત્રકારોને કહ્યું—
“જો 22.68 લાખ નામ OUT થયા છે તો તેમની નામે અત્યાર સુધી ચૂકવાયેલ રકમનો હિસાબ કોણ આપશે? માત્ર નામ કાઢવાથી કામ નહીં ચાલે. જવાબદાર અધિકારીઓ સામે કાયમી પગલાં લેવાં જોઈએ.”
સામાજિક કાર્યકરોનું પણ સ્પષ્ટ માનવું છે કે—
-
ગામ સ્તરે સચિવ દ્વારા કરાતા એન્ટ્રી કામ પર કડક દેખરેખ જોઈએ
-
મહેસૂલી રેકોર્ડ સાથે જોબકાર્ડનું ડિજિટલ લિંકિંગ ફરજિયાત કરવું
-
મનરેગા મોસ્ટર રોલનું વેરિફિકેશન ત્રીજા પક્ષ દ્વારા થવું જોઈએ
-
કર્મચારીઓની ફરજદારી નક્કી કરીને સખત દંડની જોગવાઈ લાવવી જોઈએ
અધિકારીઓનું સ્પષ્ટીકરણ – “યોજનાની શુદ્ધતા જાળવવા સફાઈ જરૂરી”
સરકારી અધિકારીઓનું માનવું છે કે ગેરરીતિ દૂર કરવા માટે આ કાર્યવાહી જરૂરી હતી.
એક વરિષ્ઠ અધિકારી કહે છે—
“જોતાં ઓછું લાગે પણ આ OUT થયેલા નામોમાંથી મોટા ભાગના નામ વાસ્તવિકતા સાથે સાંકળાતા ન હતા. ઘણી વિગતો વર્ષોથી અપડેટ નહોતી. અમે માત્ર ડેટા શુદ્ધિકરણ કર્યું છે.”
એવું હોવા છતાં, લોકોના મનમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે:
“જો આટલા મોટાપાયે ડેટા ખોટો હતો, તો વર્ષો સુધી ક્યાં હતા ઓડિટ? અને આ ચૂકવણીનો લાભ કોણે લીધો?”
મનરેગાના ભવિષ્ય માટે ચેતી જવાની જરૂર
નિષ્ણાતો માને છે કે મોટી યોજનાઓમાં ડેટા શુદ્ધિકરણ ચાલતું રહેવું જરૂરી છે. પરંતુ આટલી વિશાળ સંખ્યામાં થયેલા OUT એ સ્પષ્ટ કરે છે કે વર્ષો સુધી દેખરેખ અને ઓડિટિંગમાં ગંભીર ખામીઓ રહી છે.
સુધારણા માટે:
-
બાયોમેટ્રિક એન્ટ્રી ફરજિયાત કરવી
-
તમામ જોબકાર્ડને આધાર લિંક કરવાના
-
કામના સ્થળ પર રિયલ-ટાઈમ મોનિટરિંગ
-
ગામ સ્તરના કર્મચારીઓની જવાબદારી સ્પષ્ટ કરવી
આ બધા પગલાં કોઈક અંશે ગેરરીતિને રોકી શકે.
સમાપ્તિ – આ આંકડાઓ ચેતવણી છે, સુધારાનો અવસર પણ
મનરેગા લાખો ગરીબ લોકોનેજીવન આપે એવી યોજના છે. પરંતુ જ્યારે આ યોજનાના કાગળ પર લાખો ‘અદૃશ્ય શ્રમિકો’ ઉમેરાઈ જાય, ત્યારે પ્રશ્ન માત્ર ભ્રષ્ટાચારનો નથી—પણ ગરીબી નિવારણના હેતુનું અવમૂલ્યન છે.
7.49 લાખ જોબકાર્ડ રદ્દ અને 22.68 લાખ નામ OUT – આ માત્ર આંકડા નથી, પણ સિસ્ટમની નબળાઈનો દર્પણ છે.
સમય આવી ગયો છે કે સરકાર માત્ર ડેટા શુદ્ધિકરણ નહીં, પરંતુ ગેરરીતિ કરનારાઓ વિરુદ્ધ કડક પગલાં લઈને જનતાનો વિશ્વાસ ફરી મજબૂત કરે.
