ધોરાજી તાલુકાના ફરેણી ગામમાં મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામિણ રોજગાર ગેરંટી યોજના (મનરેગા) હેઠળ થયેલા એક ગંભીર ભ્રષ્ટાચારના કૌભાંડનો પર્દાફાશ થતાં સમગ્ર વિસ્તારમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. આશરે ૧૫ વર્ષ પૂર્વે થયેલી ગેરરીતિઓ મામલે હવે પોલીસ ફરિયાદ નોંધાતા તત્કાલિન ગ્રામ પંચાયતના જવાબદાર અધિકારીઓ અને પ્રતિનિધિઓ સામે કાયદાની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી છે. તત્કાલિન મહિલા સરપંચ, તલાટી અને બે મેટ (મસ્ટર ક્લાર્ક) સહિત ચાર વ્યક્તિઓ વિરુદ્ધ ધોરાજી પોલીસ મથકે ગુનો નોંધવામાં આવ્યો છે.
પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર, મનરેગા જેવી ગરીબ અને શ્રમિકવર્ગને રોજગાર આપવાની મહત્વની યોજનામાં ‘ભૂતિયા’ મજૂરો બતાવી સરકારી નાણાંની ઉઘરાણી કરવામાં આવી હતી. તપાસમાં ખુલ્યું છે કે એક જ સમયે એક જ શ્રમિકને બે અલગ-અલગ સ્થળે કામ કરતા દર્શાવી ખોટા મસ્ટર રોલ તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા. આ રીતે કાગળ પર કામ બતાવી સરકારની તિજોરીને લાખો રૂપિયાનું નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હોવાનું બહાર આવ્યું છે.
એક જ શ્રમિક, બે સ્થળે કામ?
તપાસ દરમિયાન સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ સામે આવી કે કેટલાક શ્રમિકોના નામે એક જ તારીખે અને એક જ સમયગાળામાં બે અલગ-અલગ કામના સ્થળે હાજરી બતાવવામાં આવી હતી. હકીકતમાં એવો શ્રમિક એક જ જગ્યાએ કામ કરી શકે, ત્યારે કાગળ પર તેને બે સ્થળે કામ કરતો બતાવવો એ સ્પષ્ટ રીતે ભ્રષ્ટાચાર અને દસ્તાવેજી ગેરરીતિ તરફ ઈશારો કરે છે. આ ગેરરીતિ મસ્ટર રોલ તૈયાર કરનાર મેટો અને તેને મંજૂરી આપનાર સરપંચ-તલાટીની મિલીભગત વિના શક્ય ન હોવાનું તપાસ અધિકારીઓ માને છે.
શ્રમિકોના ખાતામાં પૈસા, પછી સરપંચ દ્વારા ઉઘરાણી
આ કૌભાંડનો વધુ ગંભીર પાસું એ છે કે મનરેગા હેઠળ શ્રમિકોના બેંક ખાતામાં જમા થયેલી રકમ પછી સરપંચ દ્વારા પાછી ઉઘરાવી લેવામાં આવતી હોવાનો ઘટસ્ફોટ થયો છે. ગરીબ અને નિરક્ષર શ્રમિકોને વિવિધ બહાનાં બતાવી તેમની પાસેથી રોકડ પરત લેવાતી હોવાનું તપાસમાં સામે આવ્યું છે. કેટલાક કિસ્સામાં તો શ્રમિકોને ખબર પણ નહોતી કે તેમના નામે સરકાર તરફથી રકમ જમા થઈ છે.
આ રીતે સરપંચ, તલાટી અને મેટોએ મળીને ગોઠવણપૂર્વક સરકારી નાણાંનો દુરુપયોગ કર્યો હોવાનું ફરિયાદમાં જણાવાયું છે. મનરેગા જેવી યોજના, જેનો હેતુ ગરીબોને રોજગાર અને આર્થિક સહારો આપવાનો છે, તેને ભ્રષ્ટાચારનું સાધન બનાવવામાં આવ્યું હોવાનો આક્ષેપ ગંભીર છે.
ભ્રષ્ટાચાર સાબિત થતાં રકમ સરકારમાં જમા
તપાસ દરમિયાન એ પણ સામે આવ્યું છે કે ભ્રષ્ટાચારના પુરાવા બહાર આવતાં તત્કાલિન સરપંચ અને તલાટીએ અગાઉ જ કેટલાક નાણાં સરકારમાં જમા કરાવી દીધા હતા. જો કે, માત્ર રકમ જમા કરાવવાથી ગુનો માફ થઈ જાય નહીં, તેવું સ્પષ્ટ કરતાં અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે ગુનાની ગંભીરતા અને વિશ્વાસઘાતના કારણે કાયદેસર કાર્યવાહી અનિવાર્ય છે.
ATDO દ્વારા ફરિયાદ, IPC અને ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ હેઠળ ગુનો
આ સમગ્ર મામલે તાલુકા પંચાયતના ATDO (એડિશનલ તાલુકા વિકાસ અધિકારી) રાજેશભાઈ કામરીયાએ ધોરાજી પોલીસ મથકે સત્તાવાર ફરિયાદ નોંધાવી છે. ફરિયાદના આધારે તત્કાલિન મહિલા સરપંચ, તલાટી અને બે મેટ સામે IPC કલમ ૪૦૯ (સરકારી વિશ્વાસઘાત), ૧૧૪ (ગુનામાં સહાય) તેમજ ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમની વિવિધ કલમો હેઠળ ગુનો નોંધવામાં આવ્યો છે.
પોલીસે ગુનો નોંધીને આગળની તપાસ શરૂ કરી દીધી છે. તપાસ દરમિયાન સંબંધિત દસ્તાવેજો, મસ્ટર રોલ, બેંક ખાતાની વિગતો અને સાક્ષીઓના નિવેદનોના આધારે વધુ ખુલાસા થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
૧૫ વર્ષ બાદ કાર્યવાહી, પ્રશ્નો ઊભા
આ કેસમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઊભો થયો છે કે જ્યારે ગેરરીતિઓ આશરે ૧૫ વર્ષ પૂર્વે થઈ હતી, ત્યારે હવે એટલા વર્ષો બાદ જ કેમ પોલીસ ફરિયાદ નોંધાઈ? શું આ દરમ્યાન તપાસમાં ઢીલાશ હતી? કે પછી દબાણના કારણે કાર્યવાહી અટકાવી રાખવામાં આવી હતી? આવા અનેક સવાલો હવે ઉઠી રહ્યા છે.
સ્થાનિકોમાં ચર્ચા છે કે જો સમયસર કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોત, તો કદાચ વધુ મોટું નુકસાન ટાળી શકાય તેમ હતું. આ ઘટનાએ ગ્રામ પંચાયત સ્તરે ચાલતા ભ્રષ્ટાચાર સામે સમયસર અને કડક કાર્યવાહી કરવાની જરૂરિયાત ફરી એકવાર ઉજાગર કરી છે.
મનરેગાની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નચિહ્ન
ફરેણી ગામનો આ કિસ્સો મનરેગા યોજનાની વિશ્વસનીયતા પર પણ પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું કરે છે. સરકાર દ્વારા કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ કરીને ગરીબોને રોજગાર આપવાની યોજના બનાવવામાં આવે છે, પરંતુ જો સ્થાનિક સ્તરે જવાબદાર લોકો જ ભ્રષ્ટાચાર કરે, તો યોજનાનો મૂળ હેતુ નિષ્ફળ જાય છે.
સામાજિક કાર્યકરોનું કહેવું છે કે મનરેગા જેવી યોજનામાં પારદર્શિતા અને કડક દેખરેખ જરૂરી છે. મસ્ટર રોલ, હાજરી અને ચુકવણીની પ્રક્રિયામાં ટેક્નોલોજીનો યોગ્ય ઉપયોગ કરીને આવા ‘ભૂતિયા’ મજૂરોના કૌભાંડને અટકાવી શકાય.
આગળની તપાસ પર સૌની નજર
હાલમાં ધોરાજી પોલીસ દ્વારા કેસની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ ચાલી રહી છે. આરોપીઓની પૂછપરછ, દસ્તાવેજી પુરાવાની ચકાસણી અને નાણાકીય વ્યવહારોની તપાસ બાદ વધુ ખુલાસા થવાની શક્યતા છે. જો તપાસમાં અન્ય કોઈ અધિકારી કે રાજકીય વ્યક્તિની સંડોવણી બહાર આવશે, તો મામલો વધુ ગંભીર બની શકે છે.
એકંદરે, ફરેણી ગામમાં મનરેગા યોજનાના નામે થયેલું આ ભ્રષ્ટાચારનું કૌભાંડ ગ્રામ પંચાયત સ્તરે ચાલતી ગેરરીતિઓનું જીવંત ઉદાહરણ બની ગયું છે. ૧૫ વર્ષ બાદ হলেও ગુનો નોંધાતા હવે લોકોમાં આશા જાગી છે કે દોષિતોને સજા મળશે અને ભવિષ્યમાં આવી યોજનાઓમાં ભ્રષ્ટાચાર કરવા માટે આ કેસ ચેતવણીરૂપ સાબિત થશે.
