ભારત એટલે કળા, સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓનું વૈવિધ્યપૂર્ણ ભંડાર. એક સમય એવો હતો જ્યારે ભારતને વિશ્વભરમાં ‘જાદુગરોનો દેશ’ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું. આપણા દેશમાં પ્રાચીનકાળથી જ ૬૪ કળાઓનું અસ્તિત્વ રહ્યું છે, જેમાંથી એક મહત્ત્વની કળા એટલે જાદુકળા. પરંતુ સમય બદલાયો, મનોરંજનના માધ્યમો બદલાયા અને ટેકનોલોજીની ઝડપી દોડમાં આ પરંપરાગત કળા આજે લુપ્ત થવાના આરે આવી પહોંચી છે.આવા સમયમાં ગોંડલમાંથી એક એવી પ્રેરણાદાયી કહાની સામે આવી છે, જે માત્ર જાદુ વિશે નથી, પરંતુ વારસો, સંસ્કૃતિ અને પુત્રધર્મ વિશે છે. આ કહાની છે ગોંડલના પ્રખ્યાત ‘જાદુગર મંગલ’ અને તેમના પુત્ર યુવરાજ મંગલની — જેમાં એક પુત્રે લાખોનું પેકેજ, વૈજ્ઞાનિક કારકિર્દી અને એરોનોટિકલ એન્જિનિયરિંગ જેવી પ્રતિષ્ઠિત ડિગ્રી છોડીને પિતાના સંઘર્ષ અને દેશની ધરોહરને બચાવવાનો સંકલ્પ લીધો છે.
૫૦ વર્ષનો સંઘર્ષ: ‘જાદુગર મંગલ’ની સાધના
ગોંડલના વતની રામભાઈ ચુડાસમા, જેને સમગ્ર દેશ ‘જાદુગર મંગલ’ તરીકે ઓળખે છે, છેલ્લા ૫૦ વર્ષથી જાદુના સ્ટેજ શો દ્વારા લોકોનું મનોરંજન કરી રહ્યા છે. દેશના ખૂણેખૂણામાં જ નહીં, પરંતુ વિદેશમાં પણ તેમણે ભારતીય જાદુકળાની ઓળખ ઊભી કરી છે.જાદુગર મંગલ કહે છે કે,“એક સમય હતો જ્યારે ભારતમાં ૧૭ થી ૧૮ હજાર જેટલા જાદુગરો કાર્યરત હતા. આજે આ આંકડો ઘટીને માંડ ૨૦–૨૨ જેટલો રહી ગયો છે. આ માત્ર આંકડાનો ઘટાડો નથી, પરંતુ એક સંસ્કૃતિનું લુપ્ત થવું છે.”તેમની આંખોમાં આજે પ્રસિદ્ધિ કરતાં વધુ ચિંતા દેખાય છે — ચિંતા એ વાતની કે જો નવી પેઢી આ કળાને નહીં અપનાવે, તો જાદુ માત્ર પુસ્તકો અને જૂના વિડિયોમાં જ સીમિત રહી જશે.
જાદુ: અંધશ્રદ્ધા નહીં, વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાન
જાદુગર મંગલ જાદુને કોઈ હાથચાલાકી કે અંધશ્રદ્ધા માનતા નથી. તેઓ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહે છે કે,“જાદુ એ શુદ્ધ વિજ્ઞાન છે. તેમાં ભૌતિકશાસ્ત્ર, રાસાયણિક પ્રક્રિયા, ગણિત અને સૌથી વધુ મનોવિજ્ઞાન સામેલ છે. જો લોકો જાદુને સમજશે, તો અંધશ્રદ્ધા દૂર થશે.”પરંતુ આજની પેઢી સોશિયલ મીડિયા, ડિજિટલ ગેમ્સ અને ફિલ્મોના સ્પેશિયલ ઇફેક્ટ્સમાં એટલી વ્યસ્ત છે કે જીવંત સ્ટેજ પર થતો જાદુ તેમને ઓછો આકર્ષે છે — અને એ જ વાત જાદુગર મંગલને વ્યથિત કરે છે.
એરોનોટિકલ એન્જિનિયર પુત્રનો અસાધારણ નિર્ણય
આ ચિંતા દૂર કરવા માટે આગળ આવ્યો છે તેમનો પુત્ર યુવરાજ મંગલ. યુવરાજ કોઈ સામાન્ય કલાકાર નથી. તેણે આધુનિક વિજ્ઞાનની સર્વોચ્ચ શાખા ગણાતી એરોનોટિકલ એન્જિનિયરિંગમાં ડિગ્રી મેળવી છે. જ્યાં અનેક યુવાનો વિદેશી કંપનીઓમાં લાખોનું પેકેજ મેળવવાનું સ્વપ્ન જોતા હોય છે, ત્યાં યુવરાજે સ્વેચ્છાએ આ બધું છોડવાનો નિર્ણય લીધો.યુવરાજ કહે છે,“એન્જિનિયરો તો દેશમાં ઘણાં મળશે, પરંતુ જો હું મારા પિતાનો ૫૦ વર્ષનો વારસો અને ભારતની પ્રાચીન જાદુકળાને નહીં બચાવું, તો આવનારી પેઢી જાદુ માત્ર ફિલ્મોમાં જ જોઈ શકશે.”તેમના માટે આ નિર્ણય માત્ર કારકિર્દીનો નહીં, પરંતુ સંસ્કૃતિ માટેનું બલિદાન છે. તેઓ માને છે કે વિજ્ઞાન અને જાદુ એકબીજાના વિરોધી નથી, પરંતુ પૂરક છે.
પિતાની આંખોમાં આશા બની પુત્ર
જ્યારે જાદુગર મંગલને ખબર પડી કે તેમનો પુત્ર તેમની સાથે આ કળામાં જોડાવા માંગે છે, ત્યારે તેમની આંખોમાં આશાની ઝલક આવી ગઈ. તેઓ કહે છે કે,“મને પૈસા કે નામની ચિંતા નથી, પણ આ કળા મારી સાથે જ ન મરી જાય — એ મારી છેલ્લી ઇચ્છા હતી. આજે યુવરાજ સાથે છે એટલે મનને શાંતિ છે.”પિતા–પુત્રની આ જોડી હવે સ્ટેજ પર સાથે જાદુ કરે છે, જેમાં અનુભવ અને યુવાનીનો અદભૂત સંગમ જોવા મળે છે.
જેતપુરમાં જાદુનો જીવંત જલવો
હાલમાં આ પિતા–પુત્રની જોડી જેતપુર ખાતે પોતાના જાદુના કરતબો રજૂ કરી રહી છે. જેતપુરની જનતા મોટી સંખ્યામાં ઉમટી રહી છે અને જાદુના પ્રયોગો જોઈને મંત્રમુગ્ધ બની રહી છે.જ્યારે સ્ટેજ પર યુવરાજ પોતાના પિતા સાથે ખભેખભા મિલાવીને પ્રયોગો કરે છે, ત્યારે તેમાં એક એન્જિનિયરિંગ મગજની ચોકસાઈ અને પરંપરાગત કળાની મીઠાસ સ્પષ્ટ દેખાય છે. પ્રેક્ષકો માટે આ માત્ર મનોરંજન નથી, પરંતુ એક જીવંત વારસાનો અનુભવ છે.
સરકાર પાસે સહાય નહીં, સહકારની અપીલ
જાદુગર મંગલે આ તબક્કે સરકારને નમ્ર અપીલ કરી છે. તેઓ કહે છે કે,“અમારે સરકાર પાસેથી કોઈ આર્થિક સહાય કે સબસિડી નથી જોઈતી. પરંતુ વિનંતી એટલી છે કે જાદુગરોને સરકારી ટાઉન હોલ, ઓડિટોરિયમ અને મેદાન ટોકન દરે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે.”હાલમાં મોંઘા ભાડા અને પરવાનગીઓના કારણે જાદુકળા આર્થિક રીતે દબાઈ રહી છે. જો સરકારી મંચ મળે, તો જાદુ ફરીથી જનતા સુધી પહોંચી શકે — એમ તેઓ માને છે.
સમાજ માટે સંદેશ
યુવરાજ મંગલ જેવા યુવાનો આજના યુવા વર્ગ માટે એક ઉદાહરણ છે. જ્યાં મોટાભાગના યુવાનો વિદેશ અને કોર્પોરેટ ક્ષેત્ર તરફ દોડ લગાવે છે, ત્યાં યુવરાજે પોતાની સંસ્કૃતિને પસંદ કરી છે.આ કહાની માત્ર એક પરિવારની નથી, પરંતુ એક સંદેશ છે —શું આપણે આપણા વારસાને બચાવવા તૈયાર છીએ?
નિષ્કર્ષ
‘જાદુગર મંગલ’ અને તેમના પુત્ર યુવરાજની આ કહાની માત્ર એક ફીચર ન્યૂઝ નથી, પરંતુ એક જાગૃતિ છે. જો સમાજ અને સરકાર થોડો સહકાર આપે, તો લુપ્ત થતી જાદુકળા ફરી જીવંત બની શકે છે.આજ પણ સમય છે — નહિતર આવતી કાલે જાદુ માત્ર ઇતિહાસ બની જશે.
