પોરબંદર:
ભારતના પ્રાચીન સમુદ્રી ઇતિહાસને ફરી એક વખત જીવંત કરતી ઐતિહાસિક ક્ષણ આજે ગુજરાતના પોરબંદર કાંઠે જોવા મળી. અજંતાની ગુફાઓમાં મળેલી પ્રાચીન પેઇન્ટિંગના આધારે તૈયાર કરાયેલું લાકડાનું જહાજ INSV કૌન્ડિન્ય આજે સત્તાવાર રીતે પોરબંદરથી ઓમાન તરફ 1400 કિમી લાંબી સાહસિક યાત્રા માટે રવાના થયું છે. આ યાત્રા માત્ર એક સમુદ્રી સફર નથી, પરંતુ ભારતની 2 હજાર વર્ષ જૂની નૌકાવિદ્યા, વેપાર પરંપરા અને વૈજ્ઞાનિક કુશળતાનો જીવંત પ્રયોગ છે.
પ્રાચીન ભારતની નૌકાવિદ્યા ફરી જીવંત
અજંતાની ગુફાઓમાં જોવા મળતી પ્રાચીન નૌકાઓની પેઇન્ટિંગ ભારતના વૈભવી સમુદ્રી ઇતિહાસની સાક્ષી છે. તે સમયગાળામાં ભારત અને અરબ દેશો વચ્ચે મસાલા, કાપડ, ઔષધિઓ અને સાંસ્કૃતિક વિનિમય માટે સમુદ્રી માર્ગો સક્રિય હતા. આ પેઇન્ટિંગના આધારે જ INSV કૌન્ડિન્યની રચના કરવામાં આવી છે, જે સાબિત કરે છે કે પ્રાચીન ભારતે આધુનિક સાધનો વિના પણ સમુદ્ર પાર કરવાની અસાધારણ ક્ષમતા ધરાવી હતી.
ખીલી વગરનું, એન્જિન વગરનું અનોખું જહાજ
INSV કૌન્ડિન્યને સંપૂર્ણપણે પરંપરાગત ટેકનિકથી બનાવવામાં આવ્યું છે. આ જહાજની સૌથી વિશેષ વાત એ છે કે—
-
જહાજ સંપૂર્ણપણે લાકડાથી તૈયાર કરાયું છે
-
ભાગોને જોડવા માટે નારિયેળના દોરડાનો ઉપયોગ થયો છે
-
એક પણ ખીલી (નખ) નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી
-
જહાજમાં કોઈ એન્જિન નથી
-
GPS, રડાર કે આધુનિક નેવિગેશન સિસ્ટમ નથી
-
દિશા અને ગતિ માટે માત્ર કાપડના સઢ (પાંખા) અને હવાની શક્તિનો સહારો લેવામાં આવશે
જહાજનું સંચાલન હલેસા મારીને અને કુદરતી પવનની દિશા સમજીને કરવામાં આવશે, જે આજના યુગમાં અત્યંત દુર્લભ અને સાહસિક પ્રયોગ ગણાય છે.
IIT મદ્રાસની ટેકનિકલ મદદ
જોકે જહાજ પ્રાચીન ટેકનિક પર આધારિત છે, તેમ છતાં તેની રચનામાં આધુનિક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ પણ જોડાયો છે. IIT મદ્રાસના નિષ્ણાતોએ જહાજની ડિઝાઈન, સંતુલન, ભારવહન ક્ષમતા અને સલામતી મુદ્દે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. પ્રાચીન ડિઝાઇન અને આધુનિક ગણિતીય વિશ્લેષણનું આ અનોખું સંયોજન જહાજને વધુ વિશ્વસનીય બનાવે છે.
15 દિવસની કઠિન સમુદ્રી યાત્રા
INSV કૌન્ડિન્ય પોરબંદરથી ઓમાન સુધી અંદાજે 1400 કિમીનું અંતર કાપશે. આ સફર પૂર્ણ કરવામાં આશરે 15 દિવસ લાગશે. અરબ સાગરના ઊંચા મોજાં, બદલાતા પવન અને હવામાન વચ્ચે આ યાત્રા સહેલાઈથી શક્ય નથી.
જહાજ પર—
-
13 નાવિક (ખલાસીઓ)
-
3 અધિકારીઓ (ઓફિસર્સ)
મળીને કુલ 16 સભ્યોનું અનુભવી ક્રૂ તૈનાત છે. આ તમામ ક્રૂ મેમ્બર્સને છેલ્લા કેટલાય મહિનાઓથી વિશેષ તાલીમ આપવામાં આવી હતી, કારણ કે આ પ્રકારના જહાજને ચલાવવાનો કોઈ પૂર્વ અનુભવ દુનિયામાં ઉપલબ્ધ નહોતો.
જહાજના ટેકનિકલ માપદંડ
INSV કૌન્ડિન્યના માપદંડ પણ તેને વિશેષ બનાવે છે—
-
લંબાઈ: 65 ફૂટ
-
પહોળાઈ: 22 ફૂટ
-
ઊંચાઈ: 13 ફૂટ
-
વજન: અંદાજે 50 ટન
આ માપદંડ દર્શાવે છે કે પ્રાચીન સમયમાં પણ ભારતીય નૌકાઓ મજબૂત, વિશાળ અને લાંબી સમુદ્રી મુસાફરી માટે સક્ષમ હતી.
મહાન ખલાસી કૌન્ડિન્યના નામે જહાજ
આ જહાજનું નામ ભારતના મહાન નાવિક અને સમુદ્રી યોદ્ધા કૌન્ડિન્યના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. માનવામાં આવે છે કે કૌન્ડિન્યએ દક્ષિણ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં ભારતીય સંસ્કૃતિના પ્રસાર માટે સમુદ્રી માર્ગોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમના નામે આ જહાજ રાખવું એ ભારતના સમુદ્રી વારસાને સન્માન આપવાનો પ્રયાસ છે.
કેન્દ્ર સરકારની મહત્વપૂર્ણ પહેલ
કેન્દ્ર સરકારે 2023માં આ પ્રોજેક્ટને સત્તાવાર મંજૂરી આપી હતી. આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ—
-
ભારતના પ્રાચીન સમુદ્રી ઇતિહાસને વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરવો
-
‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અને ‘વોકલ ફોર લોકલ’ વિચારધારાને મજબૂત બનાવવી
-
યુવાનોમાં ઇતિહાસ, સાહસ અને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ પ્રત્યે રસ ઊભો કરવો
