₹2000ની નોટોને લઈને RBIનું મોટું ખુલાસું: 98.41% નોટો પરત, છતાં હજુ ₹5,669 કરોડ ચલણ બહાર

બે મહિનામાં માત્ર ₹148 કરોડની નોટો જ પરત આવી; હજારો કરોડ હજુ લોકો પાસે કેમ અટવાયા?

ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા વર્ષ 2023માં ચલણમાંથી બહાર કરાયેલી ₹2000ની નોટોને લઈને હવે એક મહત્વપૂર્ણ અને ચોંકાવનારો આંકડો સામે આવ્યો છે. RBI દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજા અપડેટ અનુસાર, 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં કુલ 98.41 ટકા ₹2000ની નોટો બેંકિંગ સિસ્ટમમાં પરત આવી ગઈ છે, પરંતુ હજુ પણ ₹5,669 કરોડની કિંમતની નોટો લોકો પાસે જ છે. આ આંકડો ન માત્ર નાણાકીય તંત્ર માટે, પરંતુ કાળા નાણાં, અઘોષિત આવક અને રોકડ વ્યવહાર અંગે પણ અનેક સવાલો ઉભા કરે છે.

RBIની તાજી માહિતી: છેલ્લા બે મહિનામાં ગતિ ધીમી

RBIના આંકડાઓ અનુસાર, છેલ્લા બે મહિનામાં ₹2000ની નોટોની પરત આવવાની પ્રક્રિયા ખૂબ જ ધીમી રહી છે. ખાસ કરીને:

• 31 ઓક્ટોબર 2025 સુધી દેશમાં ₹2000ની નોટોનું કુલ મૂલ્ય ₹5,817 કરોડ હતું

• જ્યારે 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધી તે ઘટીને ₹5,669 કરોડ થયું છે

અર્થાત્, બે મહિનાના ગાળામાં માત્ર ₹148 કરોડની કિંમતની નોટો જ પરત આવી છે, જે દર્શાવે છે કે હવે મોટાભાગના લોકો જેમની પાસે આ નોટો હતી, તેમણે પહેલેથી જ તેને બદલી લીધી છે, પરંતુ હજુ પણ મોટી રકમ સિસ્ટમ બહાર છે.

મે 2023થી શરૂ થયેલી પ્રક્રિયા: શરૂઆતમાં કેટલો જથ્થો હતો?

ઉલ્લેખનીય છે કે, મે 2023માં RBIએ ₹2000ની નોટોને ચલણમાંથી બહાર કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. તે સમયે બજારમાં:

• કુલ ₹3.56 લાખ કરોડની ₹2000ની નોટો ચલણમાં હતી

RBIએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ નોટો લીગલ ટેન્ડર રહેશે નહીં, પરંતુ લોકો તેને બેંકમાં જમા કરાવી કે બદલી શકશે. ત્યારબાદ દેશભરમાં ધીમે ધીમે નોટો પરત આવવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ, અને આજે લગભગ 98 ટકા કરતા વધુ નોટો પરત આવી ચૂકી છે.

છતાં પણ ₹5,669 કરોડ કેમ બાકી છે?

હવે સૌથી મોટો સવાલ એ ઊભો થાય છે કે, જ્યારે 98.41 ટકા નોટો પરત આવી ગઈ છે, ત્યારે હજુ પણ હજારો કરોડ રૂપિયાનું ચલણ બહાર કેમ છે? નાણાંકીય નિષ્ણાતો અને અર્થશાસ્ત્રીઓ આ બાબતે વિવિધ કારણો દર્શાવે છે:

1. અઘોષિત રોકડ: કેટલીક રકમ એવી હોઈ શકે છે જે જાહેર કરવા લોકો ઈચ્છતા નથી

2. વિદેશમાં રહેલા લોકો: વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો પાસે હજુ નોટો હોઈ શકે

3. સંગ્રહ અથવા ભૂલવશ રાખેલી નોટો

4. કાયદાકીય ડર અથવા અજ્ઞાનતા

આ પરિસ્થિતિ RBI માટે પણ ચિંતા જનક માનવામાં આવી રહી છે, કારણ કે ચલણ બહાર રહેવું એ પારદર્શિતા માટે પડકારરૂપ છે.

હજુ પણ ₹2000ની નોટ છે? RBIએ આપી સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા

RBIએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, જો કોઈ વ્યક્તિ પાસે હજુ પણ ₹2000ની નોટ હોય, તો તેને બદલાવવાની તક હજી પણ ઉપલબ્ધ છે. હાલની વ્યવસ્થા અનુસાર:

• વ્યક્તિ RBIની 19 ઓફિસોમાં જઈને ₹2000ની નોટ બદલી શકે છે

• જેમાં અમદાવાદ RBI ઓફિસ પણ સામેલ છે

• ઉપરાંત, ઈન્ડિયા પોસ્ટ (પોસ્ટ ઓફિસ) મારફતે પણ નોટો RBIને મોકલી શકાય છે

આ પ્રક્રિયા સરળ રાખવામાં આવી છે જેથી કોઈ પણ નાગરિકને મુશ્કેલી ન પડે.

RBIની નીતિ અને તેનો હેતુ

₹2000ની નોટ ચલણમાંથી બહાર કરવાનો નિર્ણય RBIએ અનેક કારણોસર લીધો હતો. RBIનું માનવું હતું કે:

• ₹2000ની નોટોનો રોજિંદા વ્યવહારમાં ઓછો ઉપયોગ થતો હતો

• મોટી નોટો કેશ હોર્ડિંગને પ્રોત્સાહન આપતી હતી

• ડિજિટલ પેમેન્ટ અને નાની નોટોના ઉપયોગને વધારવો જરૂરી હતો

આ પગલાંથી RBIનો ઉદ્દેશ કેશ આધારિત અર્થવ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા લાવવાનો હતો.

કાળા નાણાં સામેની લડતમાં મહત્વપૂર્ણ કડી

₹2000ની નોટ અંગેની આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને ઘણા લોકો કાળા નાણાં સામેની લડત તરીકે પણ જુએ છે. જોકે RBIએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ “નોટબંધી” નથી, પરંતુ નોટ રિટાયરમેન્ટ છે. તેમ છતાં:

• હજારો કરોડની નોટો હજુ પરત ન આવવી

• આર્થિક સિસ્ટમ બહાર રોકડ હોવી

આ બાબતો કાળા નાણાં અંગે ફરી ચર્ચાને જન્મ આપે છે.

ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થાને ફાયદો?

નાણાંકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ₹2000ની નોટના નિવૃત્તિ બાદ:

• ડિજિટલ પેમેન્ટમાં વધારો થયો

• ATMમાંથી નાની નોટોનો પ્રવાહ વધ્યો

• રોકડ વ્યવહારમાં થોડું નિયંત્રણ આવ્યું

આથી લાંબા ગાળે આ પગલું અર્થવ્યવસ્થાને વધુ પારદર્શક બનાવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

જનતા માટે સંદેશ

RBIએ ફરી એકવાર લોકોને અપીલ કરી છે કે:“જો તમારી પાસે હજુ પણ ₹2000ની નોટ હોય, તો તેને વહેલી તકે RBI ઓફિસ અથવા પોસ્ટ ઓફિસ મારફતે બદલી દો. સમય જતા વિલંબ તમારા માટે મુશ્કેલી સર્જી શકે છે.”

નિષ્કર્ષ

₹2000ની નોટોને લઈને RBI દ્વારા આપવામાં આવેલો તાજો અપડેટ એ બતાવે છે કે પ્રક્રિયા મોટા ભાગે સફળ રહી છે, પરંતુ હજુ પણ ₹5,669 કરોડ ચલણ બહાર હોવું એ એક ગંભીર મુદ્દો છે. આ રકમ ક્યાં છે, કેમ પરત આવી નથી અને શું તે ક્યારેક સિસ્ટમમાં આવશે — આ સવાલો આવનારા સમયમાં નાણાંકીય અને રાજકીય ચર્ચાનો વિષય બનશે.એક તરફ RBI 98 ટકા કરતા વધુ નોટો પરત આવવાનો આંકડો બતાવી રહી છે, તો બીજી તરફ હજારો કરોડ “ગુમ” હોવાનું ચિત્ર હજુ અધૂરૂં છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે, આ બાકી નોટો સમયસર પરત આવે છે કે પછી તે ભારતીય નાણાંકીય ઇતિહાસમાં એક અધૂરો અધ્યાય બની રહે છે.