જ્યાં હરીફ જ નહીં, ત્યાં મતદાન કેમ?

બિનહરીફ બેઠકો પર NOTA નહીં : રાજ્ય ચૂંટણી પંચની સ્પષ્ટતા અને લોકશાહી પર ઉઠેલા સવાલો**

મહારાષ્ટ્રમાં આગામી મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન અને નગરપાલિકાઓની ચૂંટણીઓ રાજકીય તાપમાનને શિખરે લઈ જઈ રહી છે. એક તરફ મહાયુતિ અને વિપક્ષો વચ્ચે આરોપ-પ્રત્યારોપો ચાલી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ લોકશાહીના મૂળભૂત અધિકાર — મતદાન — અંગે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે.

“જ્યાં કોઈ હરીફ ઉમેદવાર જ નથી, ત્યાં મતદાન કેમ નહીં?”
અને
“જો નાગરિક ઉમેદવારને નકારવા માંગે તો NOTAનો ઉપયોગ કરવાની તક કેમ ન મળે?”

આ સવાલો વચ્ચે રાજ્યના ચૂંટણી પંચ (State Election Commission – SEC)એ એક મહત્વપૂર્ણ અને સ્પષ્ટ જવાબ આપ્યો છે —
👉 એક જ ઉમેદવાર હોય તેવી બેઠકો પર મતદાન કરાવવાની કોઈ જોગવાઈ નિયમોમાં નથી.
👉 એટલે કે એવી બેઠકો પર NOTAનો વિકલ્પ હોવા છતાં મતદાન નહીં થાય.

આ સ્પષ્ટતાએ મહારાષ્ટ્રની રાજકીય ગલીઓમાં નવી ચર્ચા, વિરોધ અને કાનૂની લડતને જન્મ આપ્યો છે.

બિનહરીફ વિજય એટલે શું?

ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં જ્યારે કોઈ બેઠક પર

• નૉમિનેશન ફૉર્મ્સની તપાસ બાદ

• ઉમેદવારી પાછી ખેંચવાની અંતિમ તારીખ પછી
  👉 માત્ર એક જ ઉમેદવાર બાકી રહે,
  ત્યારે એ ઉમેદવારને બિનહરીફ (Unopposed) જાહેર કરવામાં આવે છે.

એવી સ્થિતિમાં પરંપરાગત રીતે

• મતદાન યોજાતું નથી

• બૅલટ પેપર છપાતાં નથી

• મતગણતરી થતી નથી

અને ઉમેદવારને સીધો વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે.

NOTA હોવા છતાં મતદાન કેમ નહીં? – SECની સ્પષ્ટતા

ગઈકાલે રાજ્ય ચૂંટણી પંચે આ મુદ્દે ઔપચારિક સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું હતું કે —

“નૉમિનેશન પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ જો એક જ ઉમેદવાર બાકી રહે તો ત્યાં મતદાન કરાવવાની કોઈ જોગવાઈ હાલના ચૂંટણી નિયમોમાં નથી. એટલે એવી બેઠકો પર NOTAનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં મતદાન યોજી શકાય નહીં.”

ચૂંટણી પંચના અધિકારી દિનેશ વાઘમારેએ પણ ટેક્સ્ટ મેસેજ દ્વારા સ્પષ્ટતા કરી હતી કે —

“એક જ ઉમેદવાર રહે તે પછી મતદાન કરાવવાની કે NOTAનો ઉપયોગ કરવાની કોઈ જોગવાઈ કાયદામાં નથી.”

અર્થાત્, NOTAનો અધિકાર માત્ર ત્યાં જ લાગુ પડે છે જ્યાં બે કે તેથી વધુ ઉમેદવારો વચ્ચે સ્પર્ધા હોય.

NOTA શું છે અને તેનું મહત્વ શું?

NOTA (None Of The Above) મતદાતાને આ અધિકાર આપે છે કે
👉 જો તેને કોઈપણ ઉમેદવાર પસંદ ન હોય,
👉 તો તે પોતાનો મત કોઈ ઉમેદવારને નહીં, પરંતુ “નન ઑફ ધ અબવ”ને આપી શકે.

NOTAનો ઉદ્દેશ એ છે કે

• મતદાતાને મજબૂર ન કરવો

• લોકશાહીમાં “નકારવાનો અધિકાર” સુનિશ્ચિત કરવો

પરંતુ વર્તમાન કાનૂની માળખા મુજબ
👉 NOTA મતદાનની પ્રક્રિયા સાથે જ જોડાયેલ છે.
👉 જ્યાં મતદાન જ નથી, ત્યાં NOTA લાગુ પડી શકતું નથી.

MNSનો વિરોધ અને કાનૂની લડત

આ મુદ્દે સૌથી તીવ્ર વિરોધ મહારાષ્ટ્ર નવનિર્માણ સેના (MNS) દ્વારા નોંધાવવામાં આવ્યો છે.

MNSની મુખ્ય માગણી એવી છે કે —

• ભલે એક જ ઉમેદવાર કેમ ન હોય

• પરંતુ મતદાન તો કરાવવું જોઈએ

• જેથી નાગરિકો NOTA દ્વારા અસંતોષ વ્યક્ત કરી શકે

MNSના નેતા અવિનાશ જાધવે સોમવારે રાજ્ય ચૂંટણી પંચના અધિકારીઓને મળીને
👉 બિનહરીફ વિજેતાઓની વૅલિડિટી પર સવાલ ઉઠાવ્યો હતો.

આ ઉપરાંત —

• MNS દ્વારા હાઈ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે

• જેમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે

  • મતદાન ન કરાવવું

  • નાગરિકોના મતાધિકારનું હનન છે

SECએ કેમ MNSની માગણી ફગાવી?

રાજ્ય ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે કે —

• ચૂંટણી નિયમો રાજ્ય વિધાનસભા અને સંસદ દ્વારા ઘડાયેલા છે

• પંચ માત્ર નિયમોનું પાલન કરે છે

• નિયમોમાં ફેરફાર કરવાની સત્તા પંચ પાસે નથી

SECએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે —

“એક જ ઉમેદવાર હોય ત્યારે મતદાન કરાવવાની કોઈ જોગવાઈ નથી, એટલે એવી શક્યતાઓને નકારી કાઢવી પડે.”

બિનહરીફ વિજયોની સંખ્યા : આંકડાઓ શું કહે છે?

મહારાષ્ટ્રની વિવિધ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન્સમાં
👉 કુલ ૬૮ બેઠકો પર ઉમેદવારો બિનહરીફ ચૂંટાઈ આવ્યા હોવાનું કહેવાય છે.

હાલकि SECનું કહેવું છે કે —

• ચોક્કસ આંકડો હજી અંતિમ નથી

• કેટલાક અહેવાલો મુજબ આ આંકડો ૭૦ સુધી પણ પહોંચી શકે છે

પાર્ટીવાર વિગતો મુજબ —

• ૪૪ ઉમેદવારો : ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP)

• ૨૨ ઉમેદવારો : એકનાથ શિંદેની શિવસેના

• ૨ ઉમેદવારો : અજિત પવારની NCP

• ૨ ઉમેદવારો : સ્થાનિક પાર્ટી અથવા અપક્ષ

આ આંકડાઓએ વિપક્ષોને વધુ આક્રમક બનાવ્યા છે.

લોકશાહી પર સવાલ : મતદાન વિના પ્રતિનિધિત્વ?

વિપક્ષો અને નાગરિક સમાજ તરફથી મુખ્ય સવાલ એ ઉઠી રહ્યો છે કે —

• જો નાગરિકને મત આપવાનો મોકો જ ન મળે

• તો પ્રતિનિધિત્વ કેવી રીતે લોકશાહી કહેવાય?

• શું બિનહરીફ વિજય રાજકીય દબાણ કે વ્યવસ્થાત્મક ખામીનું પરિણામ છે?

આ મુદ્દે રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે —

• બિનહરીફ વિજય કાયદેસર છે

• પરંતુ વારંવાર થાય તો તે લોકશાહી માટે ચિંતાજનક બની શકે

ભૂતકાળમાં શું પરંપરા રહી છે?

ભારતમાં લોકસભા, વિધાનસભા અને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓમાં
👉 બિનહરીફ ચૂંટાઈ આવવાની પરંપરા જૂની છે.

પરંતુ —

• અગાઉ આ સંખ્યા ખૂબ ઓછી રહેતી

• છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ આંકડો વધતો જાય છે

આ વધતી સંખ્યા પાછળ —

• મજબૂત સંગઠન

• વિપક્ષની નબળાઈ

• રાજકીય દબાણ

• અથવા વ્યૂહાત્મક ઉમેદવારી પાછી ખેંચવી

જવા અનેક કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે.

આગામી રસ્તો : કાયદામાં ફેરફાર થશે?

હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે —
👉 શું બિનહરીફ બેઠકો પર મતદાન અને NOTAને મંજૂરી આપવા માટે કાયદામાં ફેરફાર થશે?

ચૂંટણી પંચનું કહેવું છે —

• જો વિધાનસભા કાયદામાં ફેરફાર કરે

• તો પંચ તેનો અમલ કરવા તૈયાર છે

પરંતુ ત્યાં સુધી —
👉 “જ્યાં કોઈ હરીફ નહીં, ત્યાં NOTA પણ નહીં”
આ સિદ્ધાંત યથાવત્ રહેશે.

નિષ્કર્ષ : કાયદેસર પરંતુ ચર્ચાસ્પદ

રાજ્ય ચૂંટણી પંચની સ્પષ્ટતા કાયદેસર છે, પરંતુ લોકશાહીના મૂલ્યોના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ચર્ચાસ્પદ છે.

એક તરફ —

• નિયમો

• પ્રક્રિયા

• વ્યવસ્થાપન

બીજી તરફ —

• નાગરિકનો મતાધિકાર

• અસંતોષ વ્યક્ત કરવાનો હક

આ બંને વચ્ચે સંતુલન સાધવું આવનાર સમય માટે મોટો પડકાર રહેશે.