“સોનેરી દ્વારકા” સાથે ‘દ્વારકાધીશ’ને જીવંત કરવા પુરાતત્ત્વ વિભાગની સમુદ્રમાં ઊંડી ડૂબકી

અત્ર તત્ર સર્વત્ર કૃષ્ણમ્ – 5000 વર્ષ જૂના ઇતિહાસને વૈજ્ઞાનિક પુરાવા સાથે ઉજાગર કરવાની મહત્ત્વાકાંક્ષી તૈયારી

દ્વારકા | 

“અત્ર તત્ર સર્વત્ર કૃષ્ણમ્” – આ પંક્તિ માત્ર સંસ્કૃત સૂત્ર નથી, પરંતુ ભારતની આત્મામાં વસેલા એ શાશ્વત વિશ્વાસનો પ્રતિધ્વનિ છે, જેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ માત્ર પૂજાના પાત્ર નહીં પરંતુ સંસ્કૃતિ, રાજ્યવ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને જ્ઞાનના પ્રતિક તરીકે જીવંત છે. આજથી લગભગ પાંચ હજાર વર્ષ પૂર્વે જેમણે મથુરાની કારાગૃહમાંથી જીવનયાત્રા શરૂ કરી, વૃંદાવનની લીલાઓ દ્વારા લોકહૃદય જીત્યું અને અંતે અરબી સમુદ્રના કિનારે ભવ્ય ‘સોનેરી દ્વારકા’ વસાવી, તે દ્વારકાધીશ આજે પણ ભારતીય ચેતનાના કેન્દ્રસ્થાને છે.

આજના આધુનિક યુગમાં, જ્યારે વિજ્ઞાન દરેક દાવાને પુરાવાની કસોટી પર તોળે છે, ત્યારે દ્વારકા જેવી પૌરાણિક નગરીને ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવતી એક ઐતિહાસિક ઘટના બની. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં દ્વારકાના દરિયાના ઊંડા પેટાળમાં જઈ ડૂબકી લગાવી, જળમગ્ન નગરીમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પૂજા-અર્ચના કરી. આ ક્ષણ માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ નહોતી, પરંતુ વિશ્વ સમક્ષ એક સ્પષ્ટ સંદેશ હતો – આસ્થા અને વિજ્ઞાન એકબીજાના વિરોધી નહીં, પરંતુ પૂરક બની શકે છે.

આ ઘટનાએ દેશભરમાં જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે પણ દ્વારકાના અસ્તિત્વને લઈને નવા પ્રશ્નો અને કુતૂહલ જગાવ્યા. હવે આ કુતૂહલને વૈજ્ઞાનિક દિશા આપવા માટે ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) અને તેની અંડરવોટર આર્કિયોલોજી વિંગ (UAW) એક મહત્ત્વાકાંક્ષી સંશોધન અભિયાન શરૂ કરવા જઈ રહી છે.

દરિયાના પેટાળમાં સુવાતી સોનેરી નગરી

દ્વારકા – એક એવી નગરી જેનો ઉલ્લેખ મહાભારત, હરિવંશ, વિષ્ણુ પુરાણ, ભાગવત પુરાણ સહિત અનેક પ્રાચીન ગ્રંથોમાં મળે છે. પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, ભગવાન કૃષ્ણે વિશ્વકર્મા દ્વારા આ નગરીનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું, જેમાં સુવર્ણ મહેલો, વિશાળ રસ્તાઓ, બંદરો અને વૈભવી જીવનશૈલી હતી. કૃષ્ણના દેહત્યાગ બાદ, આ નગરી ધીમે ધીમે સમુદ્રમાં સમાઈ ગઈ – એવો ઉલ્લેખ ગ્રંથોમાં જોવા મળે છે.

વર્ષો સુધી આ વાતને માત્ર કથા માનવામાં આવતી રહી, પરંતુ 20મી સદીના અંત અને 21મી સદીની શરૂઆતમાં થયેલા દરિયાઈ ઉત્ખનનોએ આ કથાને હકીકત તરફ ધકેલી દીધી. દરિયાના પેટાળમાંથી મળેલા પથ્થરના માળખાં, પ્રાચીન લંગરો, માટીના વાસણો અને ધાતુના અવશેષોએ એ સંકેત આપ્યો કે અહીં કોઈ સમય પર એક સુવ્યવસ્થિત નગરી અસ્તિત્વમાં હતી.

પહેલાં શું થયું હતું? (2005–2007નું સંશોધન)

પુરાતત્ત્વ વિભાગના એડિશનલ ડાયરેક્ટર જનરલ પ્રો. આલોક ત્રિપાઠી જણાવે છે કે, “દ્વારકામાં વર્ષ 2005થી 2007 દરમિયાન દરિયાઈ સંશોધન હાથ ધરાયું હતું. તે સમયની ટેકનોલોજી મર્યાદિત હતી, છતાં અમને અનેક મહત્વપૂર્ણ પુરાવાઓ મળ્યા.”

આ સંશોધન દરમિયાન:

• માટીના પ્રાચીન વાસણો

• તાંબાની વીંટીઓ અને લોખંડના ટુકડા

• પથ્થરના વિશાળ લંગરો

• દરિયાઈ શિલ્પોના અવશેષ

• મણકા, બંગડીઓના ટુકડા

• પ્રાચીન સિક્કાઓ

જવા મળ્યા હતા. આ તમામ અવશેષો એ તરફ ઈશારો કરતા હતા કે દ્વારકા માત્ર ધાર્મિક કેન્દ્ર નહીં, પરંતુ એક સક્રિય બંદરનગરી હતી, જ્યાં વેપાર અને સમુદ્રી પ્રવૃત્તિઓ ચાલતી હતી.

આ વખતનું સંશોધન કેમ ખાસ છે?

આ વખતનું અભિયાન અગાઉ કરતાં અનેક રીતે વિશિષ્ટ અને વ્યાપક છે.

1. અંડરવોટર આર્કિયોલોજી વિંગ (UAW)

પુરાતત્ત્વ વિભાગની ખાસ તાલીમપ્રાપ્ત ટીમ, જે દરિયાઈ ઉત્ખનનમાં નિષ્ણાત છે, આ અભિયાનમાં સામેલ થશે.

2. ડીપ સી ડાઇવિંગ ટેકનોલોજી

આધુનિક ડાઇવિંગ સુટ, અંડરવોટર કેમેરા, સોનાર સિસ્ટમ, ROV (Remote Operated Vehicles) અને 3D મેપિંગ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.

3. નવા વિસ્તારોની તપાસ

• ગોમતી નદીના મુખ પાસેના અત્યાર સુધી ન તપાસાયેલા દરિયાઈ વિસ્તારો

• બેટ દ્વારકાના જંગલ અને આંતરિક વિસ્તારો, જ્યાં પ્રાચીન વસાહતોના સંકેતો મળ્યા છે

4. ઇન્ટરડિસિપ્લિનરી અભિગમ

આ અભિયાનમાં માત્ર પુરાતત્ત્વવિદો નહીં, પરંતુ:

• ભૂગર્ભશાસ્ત્રીઓ

• સમુદ્રવિજ્ઞાનીઓ

• કાર્બન ડેટિંગ નિષ્ણાતો

• ઇતિહાસકારો

એકસાથે કામ કરશે, જેથી મળેલા પુરાવાઓનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન થઈ શકે.

ધર્મ અને વિજ્ઞાનનો સંગમ

આ સંશોધનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ માત્ર “કૃષ્ણ હતા કે નહોતા?” એ સાબિત કરવાનો નથી, પરંતુ એ સમજવાનો છે કે પ્રાચીન ભારત કેટલી અદ્યતન નગરયોજનાથી પરિપૂર્ણ હતું. દ્વારકાના અવશેષો દર્શાવે છે કે તે સમયના લોકો પાસે સમુદ્રી ઈજનેરી, બંદર વ્યવસ્થા અને શહેરી આયોજનનું ઊંડું જ્ઞાન હતું.

વિદ્વાનો માને છે કે જો આ સંશોધનમાં વધુ મજબૂત પુરાવાઓ મળે, તો તે હડપ્પા સંસ્કૃતિ પછીના ભારતીય ઇતિહાસમાં એક નવી કડી ઉમેરશે.

ગુજરાત: પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓની ધરતી

દ્વારકા સિવાય પણ પુરાતત્ત્વ વિભાગની નજર ગુજરાતના અન્ય ઐતિહાસિક સ્થળો પર છે.

લોથલ

હડપ્પા સંસ્કૃતિનું મહત્વપૂર્ણ બંદર, જ્યાં વિશ્વનું પ્રથમ ડોકયાર્ડ હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. અહીં નેશનલ મેરીટાઇમ હેરિટેજ કોમ્પ્લેક્સ નિર્માણાધીન છે.

વલ્લભીપુર (ભાવનગર)

મૈત્રક વંશની રાજધાની રહેલું આ સ્થળ પણ ફરીથી સંશોધનના કેન્દ્રમાં છે.

આ તમામ પ્રયાસો એ બતાવે છે કે ગુજરાત માત્ર વેપાર અને ઉદ્યોગનું નહીં, પરંતુ હજારો વર્ષ જૂની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિનું કેન્દ્ર રહ્યું છે.

દ્વારકા: કથા કે ઇતિહાસ?

આજ સુધી દ્વારકાને લઈને એક પ્રશ્ન સતત પૂછાતો રહ્યો છે – શું તે માત્ર પૌરાણિક કલ્પના છે? કે પછી એક વાસ્તવિક નગરી, જે સમયની ગર્ભમાં દટાઈ ગઈ?

આગામી સંશોધન અભિયાન આ પ્રશ્નનો અંતિમ જવાબ ન આપતું હોય, તો પણ એ ચોક્કસ રીતે આ દિશામાં એક મોટું પગલું સાબિત થશે.

નિષ્કર્ષ

જ્યારે અરબી સમુદ્રના મોજાંઓ દ્વારકાના કિનારાને સ્પર્શે છે, ત્યારે એવું લાગે છે કે તે હજારો વર્ષ જૂની વાર્તાઓને ફરીથી કહવા માંગે છે. પુરાતત્ત્વ વિભાગની આ નવી ડૂબકી માત્ર દરિયામાં નહીં, પરંતુ ભારતના ઇતિહાસના ગહન ગર્ભમાં ઉતરવાની છે.

શક્ય છે કે આવનારા વર્ષોમાં, “અત્ર તત્ર સર્વત્ર કૃષ્ણમ્” માત્ર આસ્થાનો ઉદ્દઘોષ નહીં, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓથી સમર્થિત એક ઐતિહાસિક સત્ય તરીકે પણ સ્વીકારવામાં આવે.