મુંબઈ મહાપાલિકામાં મહિલાશક્તિનો ઉદય.

1700 ઉમેદવારોમાંથી 879 મહિલાઓ – BMC પર ‘મહિલા રાજ’ની દસ્તક

મુંબઈ | વિશેષ રાજકીય રિપોર્ટ

મુંબઈ મહાનગરપાલિકા (BMC)ની આવનારી ચૂંટણી માત્ર રાજકીય પક્ષોની પ્રતિષ્ઠાનો જંગ નથી, પરંતુ આ ચૂંટણી હવે મહિલા પ્રતિનિધિત્વ અને સત્તામાં ભાગીદારીના નવા અધ્યાય તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે. કારણ કે, આ વખતની ચૂંટણીમાં એક ઐતિહાસિક ચિત્ર સામે આવ્યું છે –
કુલ 1700 ઉમેદવારોમાંથી 879 ઉમેદવાર મહિલાઓ છે, જે કુલ ઉમેદવારોના 51.70 ટકા થાય છે. એટલે કે, આ વખતની BMC ચૂંટણીમાં પુરુષોની સરખામણીમાં મહિલાઓની સંખ્યા વધુ છે.

જ્યારે પુરુષ ઉમેદવારોની સંખ્યા 821 છે, ત્યારે મહિલાઓએ સંખ્યાબળમાં સ્પષ્ટ રીતે આગળ વધીને રાજકીય મંચ પર પોતાની હાજરી મજબૂત કરી છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા છે કે, આવનારા પાંચ વર્ષ માટે મુંબઈ મહાનગરપાલિકામાં ‘મહિલા રાજ’ જોવા મળશે.

BMC ચૂંટણી: સંખ્યાઓ જે ઇતિહાસ બનાવે છે

મુંબઈ મહાનગરપાલિકાની કુલ 227 બેઠકોમાંથી
114 બેઠકો મહિલાઓ માટે આરક્ષિત છે. આ આરક્ષણના પરિણામે મહિલાઓની સંખ્યા વધવી સ્વાભાવિક છે, પરંતુ આ વખતે જે ખાસ બાબત સામે આવી છે તે એ છે કે –
માત્ર આરક્ષિત બેઠકો પર જ નહીં, પરંતુ અનામત ન હોય તેવી બેઠકો પર પણ મોટા પ્રમાણમાં મહિલાઓને ટિકિટ આપવામાં આવી છે.

કુલ 879 મહિલા ઉમેદવારોમાંથી

418 મહિલા ઉમેદવાર મુખ્ય રાજકીય પક્ષો તરફથી ચૂંટણી લડી રહી છે,
જ્યારે બાકીની મહિલાઓ અપક્ષ અથવા નાના પક્ષોના ઉમેદવાર તરીકે મેદાનમાં છે.

આ આંકડાઓ બતાવે છે કે, મહિલાઓ હવે માત્ર ‘આરક્ષણ પૂરતી’ સીમિત નથી રહી, પરંતુ રાજકીય પક્ષો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ ચહેરા બની રહી છે.

ભાજપમાં મહિલાઓને વિશેષ પ્રાધાન્ય

BMC ચૂંટણીમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) દ્વારા મહિલા ઉમેદવારોને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
ભાજપે કુલ 137 ઉમેદવારોને મેદાનમાં ઉતાર્યા છે, જેમાંથી

76 મહિલા ઉમેદવાર,
અને 61 પુરુષ ઉમેદવાર છે.

આ આંકડો સ્પષ્ટ કરે છે કે ભાજપે મહિલા ઉમેદવારોને માત્ર અનામત બેઠકો પૂરતા મર્યાદિત રાખ્યા નથી, પરંતુ અનામત સિવાયની બેઠકો પર પણ મહિલાઓને તક આપી છે. પાર્ટી સૂત્રો મુજબ, “મહિલાઓ પર જનતા વધુ વિશ્વાસ રાખે છે અને શહેરના પ્રશ્નો મહિલાઓ વધુ સંવેદનશીલતાથી ઉકેલી શકે છે” – એ માન્યતાના આધારે ટિકિટ વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે.

લઘુમતી વિસ્તારોમાં પણ મહિલાઓનો મજબૂત પ્રવેશ

આ ચૂંટણીમાં એક મહત્વની બાબત એ છે કે, મુંબઈના એવા વિસ્તારો જ્યાં લઘુમતી મતદારોનું પ્રમાણ વધુ છે – જેમ કે
દેવનાર, માનખુર્દ, ચેમ્બૂર, શિવાજી નગર, ગોવંડી – ત્યાંથી પણ મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓ ચૂંટણીના મેદાનમાં ઉતરી છે.

આ વિસ્તારોમાંથી આશરે 68 મહિલા ઉમેદવારોએ ચૂંટણીમાં ઝંપલાવ્યું છે, જે લઘુમતી સમાજમાં મહિલાઓના રાજકીય સશક્તિકરણ તરફનો મહત્વપૂર્ણ સંકેત ગણાઈ રહ્યો છે.

વૉર્ડ પ્રમાણે મહિલા ઉમેદવારોનું ચિત્ર

મુંબઈના અલગ-अलग વૉર્ડમાં મહિલા ઉમેદવારોની હાજરી પણ નોંધપાત્ર છે:

એમ/પૂર્વ વૉર્ડ (ચેમ્બૂર, દેવનાર, માનખુર્દ, ગોવંડી): 68 મહિલા ઉમેદવાર
એફ/ઉત્તર વૉર્ડ (વડાલા, દાદર, સાયન): 66 મહિલા ઉમેદવાર
જી/નોર્થ વૉર્ડ (ધારાવી, માહિમ, દાદરનો અમુક ભાગ): 59 મહિલા ઉમેદવાર
કે/પૂર્વ વૉર્ડ (અંધેરી પૂર્વ): 56 મહિલા ઉમેદવાર
એન વૉર્ડ (ઘાટકોપર, વિક્રોલી, કાંજુર માર્ગ, નાહૂર): 51 મહિલા ઉમેદવાર
ઈ-વૉર્ડ (ભાયખલા, ચિંચપોકલી, રે રોડ): 50 મહિલા ઉમેદવાર
જી/દક્ષિણ વૉર્ડ (વરલી, પ્રભાદેવી): 34 મહિલા ઉમેદવાર
આર/સેન્ટ્રલ વૉર્ડ: આશરે 17 મહિલા ઉમેદવાર

આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે શહેરના મધ્ય ભાગથી લઈને ઉપનગરો સુધી મહિલાઓએ રાજકીય મેદાનમાં નોંધપાત્ર હાજરી નોંધાવી છે.

મહિલા પ્રતિનિધિત્વ: સશક્તિકરણ કે પરિવારવાદ?

જોકે, મહિલા ઉમેદવારોની વધતી સંખ્યા એક સકારાત્મક ચિત્ર રજૂ કરે છે, પરંતુ તેની પાછળનું વાસ્તવિક સત્ય પણ ચર્ચાનો વિષય બની રહ્યું છે.
રાજકીય વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે,
આ મહિલા ઉમેદવારોમાંથી ઘણી મહિલાઓ ભૂતપૂર્વ નગરસેવકોની પત્નીઓ, દીકરીઓ કે નજીકના પરિવારજનો છે.

કેટલાય એવા કેસ સામે આવ્યા છે જ્યાં:

પુરુષ નગરસેવકની બેઠક મહિલા માટે અનામત થઈ
અને પરિણામે તેમણે પોતાના પરિવારની મહિલાને ઉમેદવાર બનાવી દીધી

આ પ્રકારની સ્થિતિને કેટલાક લોકો ‘નામમાત્રનું મહિલા સશક્તિકરણ’ ગણાવે છે.

અનુભવી મહિલાઓ સામે ‘પ્રોક્સી ઉમેદવારી’ની ચર્ચા

મુંબઈમાં ઘણા વિસ્તારોમાં એવી મહિલાઓ પણ મેદાનમાં છે, જેમણે:

અગાઉ નગરસેવક તરીકે કામગીરી કરી છે
સામાજિક કાર્યમાં લાંબો અનુભવ ધરાવે છે
અને સ્થાનિક પ્રશ્નોની સારી સમજ છે

પરંતુ બીજી તરફ, એવી પણ ઘણી મહિલાઓ છે, જેમના નિર્ણયોમાં હકીકતમાં તેમના પતિ અથવા પરિવારનો પ્રભાવ રહેવાની શક્યતા છે. આ બાબતને લઈને નાગરિકોમાં મિશ્ર પ્રતિભાવ જોવા મળી રહ્યો છે.

મહિલા મતદારો અને મહિલા ઉમેદવારોનું સમીકરણ

આ ચૂંટણીમાં મહિલા ઉમેદવારોની વધતી સંખ્યા સાથે-साथ મહિલા મતદારોનું સમીકરણ પણ મહત્વનું બની ગયું છે. મુંબઈમાં મહિલા મતદારોનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર છે અને હવે તેઓ પોતાના જેવી મહિલા ઉમેદવારો પ્રત્યે વધુ સહાનુભૂતિ દર્શાવે છે કે નહીં – એ ચૂંટણી પરિણામોમાં જોવા મળશે.

BMCમાં મહિલાઓની ભૂમિકા: ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય

અગાઉ પણ BMCમાં અનેક મહિલાઓએ મહત્વપૂર્ણ કામગીરી કરી છે –
સફાઈ, આરોગ્ય, શિક્ષણ, મહિલા સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ પર મહિલાઓએ સક્રિય ભૂમિકા ભજવી છે. હવે જો 51 ટકાથી વધુ મહિલા પ્રતિનિધિઓ ચૂંટાઈ આવે, તો મહાનગરપાલિકાની કાર્યશૈલીમાં પણ બદલાવ આવી શકે છે.

રાજકીય પક્ષોની રણનીતિ

મુખ્ય રાજકીય પક્ષો માટે મહિલા ઉમેદવારો હવે માત્ર આરક્ષણ પૂરતા સાધન નથી, પરંતુ વિજયની રણનીતિનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયા છે. દરેક પક્ષ મહિલાઓને ‘સેફ ફેસ’ તરીકે રજૂ કરવા માગે છે.