શિયાળામાં ‘બરફીલી નદી’ બની ભાદર.

કેરાળી પાસે ફીણના ગોટેગોટાથી છલકાઈ નદી, ગેરકાયદેસર સાડી ઉદ્યોગોના કેમિકલ પ્રદૂષણથી ખેડૂતો અને માલધારીઓમાં ફફડાટ

જેતપુર | કેરાળી

એક તરફ ગુજરાતમાં શિયાળાની ઋતુ ચાલી રહી છે, ક્યાંય વરસાદ નથી, માવઠું નથી અને નદીઓ સામાન્ય રીતે સુકાઈ જતી હોય છે, ત્યારે રાજકોટ જિલ્લાના જેતપુર તાલુકાના કેરાળી ગામ પાસે ભાદર નદી અચાનક બે કાંઠે વહેવા લાગી છે. સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે આ પાણી સ્વચ્છ નહીં પરંતુ સફેદ ફીણના ગોટેગોટાથી ભરેલું છે. આખી નદી એવી રીતે ફીણથી છવાઈ ગઈ છે કે જાણે શિયાળાની ઋતુમાં કાશ્મીર સાથે કેરાળી ગામમાં પણ બરફ પડ્યો હોય એવો અજીબોગરીબ અને ચિંતાજનક માહોલ સર્જાયો છે.

આ દૃશ્ય જોઈ સ્થાનિક લોકો, ખેડૂતો અને માલધારીઓ સ્તબ્ધ થઈ ગયા છે. વરસાદ કે ઉપરવાસમાં પાણી છોડવામાં આવ્યું હોવાની કોઈ શક્યતા ન હોવા છતાં ભાદર નદીમાં આ રીતે પાણીનો પ્રવાહ વધવો અને ફીણ છવાઈ જવી એ ગંભીર પ્રદૂષણ તરફ ઈશારો કરે છે.

સાડી ઉદ્યોગ માટે જેટલું સુવિખ્યાત, તેટલું જ પ્રદૂષણ માટે કુખ્યાત જેતપુર

ઔદ્યોગિક શહેર તરીકે ઓળખાતું જેતપુર દેશભરમાં સાડી ઉદ્યોગ માટે જાણીતું છે. અહીં હજારોની સંખ્યામાં ડાઇંગ, પ્રિન્ટિંગ, પ્રોસેસ હાઉસ, ધોલાઈ ઘાટો કાર્યરત છે. પરંતુ આ સાથે જ જેતપુર શહેર અને આસપાસના ગામો પ્રદૂષણ માટે પણ વર્ષોથી કુખ્યાત રહ્યા છે.

સામાન્ય રીતે વરસાદી ઋતુમાં ગેરકાયદેસર રીતે ચાલતા ઘણા સાડી ઉદ્યોગના એકમો તેમના કારખાનાનું પ્રદૂષિત પાણી વરસાદી પાણી સાથે નદી, વોકળા અને ખાડાઓમાં છોડી દેતા હોવાના આક્ષેપો સતત થતા રહે છે. પરંતુ આ વખતે તો કોઈ વરસાદ નથી, તેમ છતાં ભાદર નદીમાં પાણીનો પુર આવ્યો હોય તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે, જે પ્રદૂષણની ગંભીરતા દર્શાવે છે.

કેરાળી પાસે ભાદર નદી ‘ફીણ નદી’માં ફેરવાઈ

કેરાળી ગામ પાસેથી પસાર થતી ભાદર નદીમાં એકાએક પાણીનો પ્રવાહ વધી જતાં નદીના બંને કાંઠા છલકાઈ ગયા હતા. નદીનું આખું પાણી સફેદ ફીણથી ભરાઈ ગયું હતું. ફીણના મોટા મોટા ગોટેગોટા નદીમાં તરતા નજરે પડ્યા હતા. કેટલાક સ્થળે તો પાણી દેખાતું જ ન હતું, માત્ર ફીણનો દરિયો જ દેખાતો હતો.

સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે આવું દૃશ્ય તેઓએ અગાઉ ક્યારેય જોયું નથી. પાણીમાંથી દુર્ગંધ આવી રહી હતી અને હાથ લગાવતા જ ચામડીમાં ખંજવાળ અને બળતરાની લાગણી થતી હોવાનું પણ લોકોએ જણાવ્યું છે.

રબારીકા ગામ બન્યું પ્રદૂષણનું એપિસેન્ટર

ભાદર નદીના પ્રદૂષણ અંગે નદી કાંઠાના ખેડૂતો અને માલધારીઓ પોતાની વ્યથા ઠાલવતા જણાવે છે કે જેતપુરમાં ચાલતા ગેરકાયદેસર સાડી ઉદ્યોગો આ પ્રદૂષણ માટે મુખ્ય જવાબદાર છે. ખાસ કરીને રબારીકા ગામને તેઓ પ્રદૂષિત પાણીનું ‘એપિસેન્ટર’ ગણાવી રહ્યા છે.

રબારીકા ગામ વિસ્તારમાં ગેરકાયદેસર રીતે ચાલતા ધોલાઈ ઘાટો, સોફર યુનિટો અને પ્રોસેસ હાઉસ દ્વારા ખુલ્લેઆમ કેમિકલ યુક્ત પાણી વોકળામાં છોડવામાં આવે છે. આ વોકળાઓ મારફત પ્રદૂષિત પાણી સીધું ભાદર નદીમાં ભળી જાય છે. પરિણામે નદીનું પાણી તેમજ વરસાદી પાણી પણ સંપૂર્ણ રીતે પ્રદૂષિત થઈ જાય છે.

ખેડૂતોનો દાવો છે કે તાજેતરમાં રબારીકા ગામના ગેરકાયદેસર યુનિટો દ્વારા ભારે માત્રામાં કેમિકલ અને સિલિકેટ યુક્ત પાણી છોડવામાં આવ્યું છે, જેના કારણે કેરાળી ગામ પાસે ભાદર નદીમાં પુર આવ્યું હોય તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ અને આખી નદી ફીણથી છવાઈ ગઈ.

ખેડૂત અને માલધારીઓની ગંભીર વ્યથા

નદી કાંઠાના ખેડૂતોએ જણાવ્યું કે આવા કેમિકલ યુક્ત પાણીથી તેઓ ફરજીયાત ખેતી કરી રહ્યા છે. ભાદર નદીનું પાણી જમીનમાં ઉતરી જતાં આસપાસના બોરવેલ, કૂવો અને તળાવનું પાણી પણ પ્રદૂષિત થઈ ગયું છે. હવે પીવાનું, ખેતીનું અને પશુઓ માટેનું પાણી બધું જ ઝેરી બની રહ્યું છે.

ખેડૂતો કહે છે કે તેઓ આ પાણીથી શાકભાજી, ઘઉં, કપાસ અને અન્ય પાકોમાં પિયત કરે છે. જેના કારણે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટી રહી છે અને પાકમાં પણ રાસાયણિક અસર જોવા મળે છે. સૌથી ગંભીર મુદ્દો એ છે કે ગામોમાં કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે.

એક ખેડૂતે જણાવ્યું, “અમારા નાનકડા ગામમાં પણ છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં કેન્સરના દર્દીઓની સંખ્યા વધી ગઈ છે. અમને શંકા છે કે આ બધું પ્રદૂષિત પાણીના કારણે છે. અમે અનેકવાર રજુઆત કરી, પરંતુ કોઈ સાંભળતું નથી.”

ડાઇંગ એસોસિએશનનો ખુલ્લો આરોપ

કેરાળી પાસે ભાદર નદીમાં ફીણ છવાઈ જવા અંગે જેતપુર ડાઇંગ એન્ડ પ્રિન્ટિંગ એસોસિએશનના પ્રમુખ જયંતીભાઈ રામોલિયાએ પોતાનું સ્પષ્ટ નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે જણાવ્યું કે, “અત્યારે સાતમ-આઠમના તહેવારોની ચાર દિવસની રજા હોવાથી જેતપુરના તમામ નોંધાયેલા સાડી કારખાનાઓ સંપૂર્ણપણે બંધ છે. અમારા તરફથી ભાદર નદીમાં એક ટીપું પણ પાણી જતું નથી.”

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે મોણપર, દેરડી અને રબારીકા ગામોમાં ગેરકાયદેસર સાડી યુનિટો ચાલુ છે, જે બિનઅનુમતિ કેમિકલ યુક્ત પાણી સીધું નદીમાં છોડી રહ્યા છે. “આ પાણી તેમણે જ છોડ્યું હશે. અમે તો વર્ષોથી સરકાર અને પ્રદૂષણ બોર્ડ પાસે આવા યુનિટો સામે કડક પગલાં ભરવાની માંગ કરી રહ્યા છીએ,” તેમ તેમણે જણાવ્યું.

‘ગેરકાયદેસર યુનિટો પર કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ’

જયંતીભાઈ રામોલિયાએ સ્પષ્ટ માંગ કરી હતી કે ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) દ્વારા તાત્કાલિક તપાસ કરી ગેરકાયદેસર યુનિટો સામે પોલીસ કેસ કરવામાં આવે. તેમણે કહ્યું કે, “ધોલાઈ ઘાટો અને બિનમંજુર પ્રોસેસ હાઉસો તોડી પાડવામાં આવે તો જ નદી બચી શકે.”

તેમણે એવો પણ આક્ષેપ કર્યો કે નિયમોનું પાલન કરતા ઉદ્યોગોને બદનામ કરવામાં આવે છે, જ્યારે ખરેખર પ્રદૂષણ ફેલાવતા ગેરકાયદેસર યુનિટો સામે તંત્ર આંખ મીંચી લે છે.

પ્રદૂષણ બોર્ડની કાર્યવાહી અને આશ્વાસન

આ સમગ્ર મામલે ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB)ના પ્રાદેશિક અધિકારીને પૂછતાં તેમણે જણાવ્યું કે, “અમોએ કેરાળી ગામે અમારી એક ટીમ મોકલી છે. ટીમ દ્વારા ભાદર નદીમાંથી પાણીના સેમ્પલ લેવામાં આવ્યા છે. આ પાણી કોણે અને ક્યાંથી છોડ્યું તેની તપાસ ચાલી રહી છે.”

તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે, “તપાસમાં જે કોઈ કસૂરવાર સાબિત થશે તેને છોડવામાં નહીં આવે. નિયમ મુજબ કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.”

જનહિત સામે વિકાસનો પ્રશ્ન

ભાદર નદીનું આ પ્રદૂષણ માત્ર એક પર્યાવરણીય મુદ્દો નથી, પરંતુ હજારો ખેડૂતો, માલધારીઓ અને ગામલોકોના આરોગ્ય અને જીવન સાથે જોડાયેલો ગંભીર પ્રશ્ન છે. વિકાસના નામે જો નદીઓ ઝેરી બને, જમીન બાંઝ બને અને લોકો બીમાર પડે, તો એ વિકાસ કોના માટે છે – એવો પ્રશ્ન હવે ઉઠવા લાગ્યો છે.

નિષ્કર્ષ

શિયાળાની ઋતુમાં ભાદર નદીનું ફીણથી છલકાઈ જવું એ કુદરતી નહીં પરંતુ માનવસર્જિત આપત્તિ છે. ગેરકાયદેસર સાડી ઉદ્યોગો, તંત્રની બેદરકારી અને સતત અવગણના આ સ્થિતિ માટે જવાબદાર હોવાનું સ્થાનિક લોકો માને છે. જો સમયસર કડક પગલાં નહીં લેવામાં આવે, તો ભવિષ્યમાં આ નદી સાથે જોડાયેલા ગામો માટે સ્થિતિ વધુ ભયાનક બની શકે છે.

(તસ્વીર અને અહેવાલ: માનસી સાવલીયા, જેતપુર)