“૧૦ મિનિટની દોડ હવે બંધ!”

ગિગ વર્કર્સના જીવની કીમત સામે કોર્પોરેટ દાવાનો અંત : ઝેપ્ટો, બ્લિન્કિટ, સ્વિગી અને ઝોમાટોને સરકારનો કડક આદેશ

દેશભરમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી “૧૦ મિનિટમાં ડિલિવરી”ના દાવા સાથે ઓનલાઈન ડિલિવરી કંપનીઓએ માર્કેટિંગની નવી રેસ શરૂ કરી હતી. ઝડપી સુવિધાના નામે ગ્રાહકોને આકર્ષવામાં આવ્યા, પરંતુ આ ચમકદાર વાક્યની પાછળ એક કડવી હકીકત છુપાયેલી હતી – ગિગ વર્કર્સ, ખાસ કરીને ડિલિવરી રાઇડર્સ, પર વધતું માનસિક દબાણ, જીવના જોખમે કરાતી રાઈડિંગ અને માર્ગ અકસ્માતોની વધતી ઘટનાઓ.

હવે આ દોડ પર આખરે બ્રેક લાગી છે. કેન્દ્ર સરકારના શ્રમ મંત્રાલયે મોટો અને ઐતિહાસિક નિર્ણય લઈ ઝેપ્ટો, બ્લિન્કિટ, સ્વિગી, ઝોમાટો, ઇન્સ્ટામાર્ટ જેવી કંપનીઓને ૧૦ મિનિટની ડિલિવરીનો દાવો બંધ કરવા આદેશ આપ્યો છે. સરકારના આ હસ્તક્ષેપને ગિગ વર્કર્સ માટે “જીવન બચાવનારો નિર્ણય” ગણાવવામાં આવી રહ્યો છે.

સરકારનો હસ્તક્ષેપ કેમ જરૂરી બન્યો?

છેલ્લા બે વર્ષમાં દેશના મોટા શહેરોમાં ડિલિવરી બૉયઝના અકસ્માતોના આંકડા ચોંકાવનારા રહ્યા છે. ટ્રાફિક સિગ્નલ તોડવા, ખોટી સાઇડમાં વાહન ચલાવવું, અતિઝડપી ડ્રાઇવિંગ અને વરસાદ-રાત-ભીડમાં જોખમી રાઈડિંગ – આ બધું હવે સામાન્ય બની ગયું હતું.

ડિલિવરી રાઇડર્સ ખુદ કહી રહ્યા હતા કે :

• એપમાં ચાલતો ટાઇમર

• ટી-શર્ટ, બેગ અને જૅકેટ પર લખેલું “૧૦ મિનિટ ડિલિવરી”

• ગ્રાહકના ફોન પર દેખાતી લાઈવ ટ્રેકિંગ

આ બધું તેમને સતત માનસિક દબાણમાં રાખતું હતું. “મોડું થયું તો રેટિંગ ઘટશે, ઇન્સેન્ટિવ કપાશે કે અકાઉન્ટ બ્લોક થશે” – આ ભય હેઠળ તેઓ પોતાની ક્ષમતાથી વધારે જોખમ લઈ રહ્યા હતા.

ગિગ વર્કર્સની હડતાળ અને અવાજ

તાજેતરમાં દિલ્હી, બેંગલોર, મુંબઈ, અમદાવાદ, સુરત અને પુણે જેવા શહેરોમાં ડિલિવરી બૉયઝે હડતાળ અને પ્રદર્શન કર્યા હતા. તેમની મુખ્ય માંગણીઓ હતી :

• સમયમર્યાદાનો દબાણ દૂર કરવો

• અકસ્માતમાં ઇન્શ્યોરન્સ અને વળતર

• કામના કલાકોની મર્યાદા

• ન્યૂનતમ કમાણીની ગેરંટી

આ અવાજ હવે માત્ર રસ્તા સુધી સીમિત ન રહ્યો, પરંતુ સંસદ સુધી પહોંચ્યો.

મનસુખ માંડવિયાની બેઠક : ટર્નિંગ પોઈન્ટ

કેન્દ્રીય શ્રમપ્રધાન મનસુખ માંડવિયાએ ગિગ વર્કર્સના મુદ્દાને ગંભીરતાથી લઈ ઝેપ્ટો, બ્લિન્કિટ, સ્વિગી, ઝોમાટો સહિતની કંપનીઓના ટોચના અધિકારીઓ સાથે બેઠક યોજી.

આ બેઠકમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેવામાં આવ્યું કે :

“બિઝનેસ મોડલ એવું ન હોવું જોઈએ કે જેમાં વર્કર્સનો જીવ જોખમમાં મુકાય.”

આ બેઠક બાદ સરકાર અને કંપનીઓ વચ્ચે સહમતિ બની કે ૧૦ મિનિટની ડિલિવરીનો દાવો તરત અસરથી હટાવવામાં આવશે.

સરકારના 3 ઐતિહાસિક નિર્ણયો

મનસુખ માંડવિયાએ બેઠકમાં ત્રણ મહત્વપૂર્ણ અને દિશા બદલનારા નિર્ણય જાહેર કર્યા :

1️⃣ જીવ જોખમમાં મૂકતો બિઝનેસ મોડલ નહીં

કોઈ પણ કંપની પોતાના નફા માટે ડિલિવરી વર્કર્સના જીવ સાથે રમત નહીં રમે.

2️⃣ સમયમર્યાદા = જાહેર સુરક્ષાનો ખતરો

૧૦ મિનિટની ડિલિવરી માત્ર રાઇડર માટે જ નહીં, પરંતુ રસ્તા પર ચાલતા સામાન્ય નાગરિકો માટે પણ ગંભીર જોખમ છે.

3️⃣ ગિગ વર્કર્સ માટે સામાજિક સુરક્ષા પૉલિસી

સરકાર ટૂંક સમયમાં ગિગ વર્કર્સ માટે અલગ સામાજિક સુરક્ષા અને શ્રમ નીતિ લાવશે.

કંપનીઓની સંમતિ : શું બદલાશે, શું નહીં?

સરકારના આદેશ બાદ કંપનીઓએ કહ્યું છે કે :

• તેઓ ૧૦ મિનિટ ડિલિવરી જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ નહીં કરે

• જાહેરાતો અને બ્રાન્ડિંગમાંથી આ દાવો હટાવવામાં આવશે

• રાઇડર્સ પર સીધો સમયનો દબાણ નહીં મૂકવામાં આવે

પરંતુ સાથે કંપનીઓએ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે :

“ડિલિવરીની કાર્યક્ષમતા ઘટશે નહીં. અમે ઝડપથી ડિલિવરી કરવાનો પ્રયાસ ચાલુ રાખીશું, પરંતુ તેને આક્રમક રીતે માર્કેટ નહીં કરીશું.”

આનો અર્થ એ થયો કે ટેક્નોલોજી, વેરહાઉસિંગ અને રૂટ ઑપ્ટિમાઇઝેશન ચાલશે, પરંતુ માનવીય ક્ષમતાને બલિ નહીં ચઢાવવામાં આવે.

‘ઝટપટ ડિલિવરી’ માર્કેટિંગનો અંત

આ નિર્ણય પછી ઝેપ્ટો, બ્લિન્કિટ અને ઇન્સ્ટામાર્ટનું સૌથી મોટું યુનિક સેલિંગ પોઇન્ટ ખતમ થઈ ગયું છે. હવે ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે :

• ભાવ

• ગુણવત્તા

• સર્વિસ

• સુરક્ષા

આ મુદ્દાઓ પર સ્પર્ધા કરવી પડશે.

રાઘવ ચઢ્ઢાની ભૂમિકા અને પ્રતિભાવ

રાજ્યસભાના સાંસદ રાઘવ ચઢ્ઢા છેલ્લા ઘણા સમયથી ગિગ વર્કર્સની સમસ્યાઓ ઉઠાવી રહ્યા હતા. તેમણે આ નિર્ણય માટે સરકારનો જાહેરમાં આભાર માન્યો.

તેમણે લખ્યું :

“આ નિર્ણય બહુ જરૂરી હતો. જ્યારે ડિલિવરી રાઇડરના કપડાં પર ‘૧૦ મિનિટ ડિલિવરી’ લખેલું હોય અને ગ્રાહકની સ્ક્રીન પર ટાઇમર ચાલતું હોય ત્યારે રાઇડર પર અસહ્ય દબાણ ઊભું થાય છે.”

બ્લિન્કિટ રાઇડર બનીને એક દિવસ

થોડા સમય પહેલાં રાઘવ ચઢ્ઢાએ એક અનોખો પ્રયોગ કર્યો હતો. તેમણે એક આખો દિવસ બ્લિન્કિટના ડિલિવરી પાર્ટનર તરીકે કામ કર્યું હતું.

આ અનુભવ પછી તેમણે કહ્યું :

• રાઇડર્સ ઓછા પૈસામાં વધારે કામ કરે છે

• ઇન્સેન્ટિવ માટે અશક્ય ટાર્ગેટ પૂરા કરવા પડે છે

• અકસ્માતનો ભય સતત માથે મંડરાય છે

આ અનુભવ પછી તેમણે સંસદમાં વધુ મજબૂતીથી આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.

ગ્રાહકો માટે શું બદલાશે?

ગ્રાહકો માટે ડિલિવરી થોડું મોડું થઈ શકે, પરંતુ :

• રસ્તા પર વધુ સલામતી

• રાઇડર્સની માનવિય સ્થિતિ

• લાંબા ગાળે વધુ સારી સર્વિસ

મળવાની સંભાવના વધી છે. ઘણા ગ્રાહકોએ પણ સોશિયલ મીડિયા પર આ નિર્ણયનું સ્વાગત કર્યું છે.

ગિગ ઇકોનોમી માટે નવો અધ્યાય

આ નિર્ણય માત્ર ૧૦ મિનિટની ડિલિવરી પૂરતો નથી. આ ગિગ ઇકોનોમી માટે નવો અધ્યાય છે, જ્યાં :

• ટેક્નોલોજી માનવજીવન કરતાં ઉપર નહીં

• નફા કરતાં સુરક્ષા પ્રાથમિક

• માર્કેટિંગ કરતાં માનવતા મહત્વપૂર્ણ

બનશે.

અંતિમ વાત : “સુવિધા જોઈએ, બલિ નહીં”

આ નિર્ણય એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે દેશ હવે એવી સુવિધાઓ નથી ઈચ્છતો, જે કોઈના જીવની કીમતે મળે. ગિગ વર્કર્સ માત્ર “એપના આઇકન” નથી, પરંતુ પરિવાર ધરાવતા માનવી છે.

૧૦ મિનિટની ડિલિવરી પર બૅન એ માત્ર એક નિયમ નથી, પરંતુ એક વિચારધારાનો વિજય છે – માનવજીવન સર્વોપરી.