લોકશાહીના ગળે ગાંઠ કે અધિકારીશાહીનો દંડો?

દેવભૂમિ દ્વારકાના એડિશનલ કલેક્ટરના જાહેરનામાને હાઈકોર્ટનું તેડું – સભા, સરઘસ અને સૂત્રોચ્ચાર પર પ્રતિબંધ સામે કાનૂની વાવાઝોડું

દેવભૂમિ દ્વારકા : લોકશાહી સામે ઉભો થયેલો સવાલ

ગુજરાતના પવિત્ર અને ઐતિહાસિક જિલ્લામાં સ્થાન પામતું દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો આજકાલ કોઈ ધાર્મિક કે વિકાસલક્ષી કાર્યક્રમને કારણે નહીં, પરંતુ એક વિવાદાસ્પદ પ્રશાસનિક જાહેરનામાને કારણે રાજ્યભરમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. દેવભૂમિ દ્વારકાના એડિશનલ કલેક્ટર દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ સભા, સરઘસ અને સૂત્રોચ્ચાર ઉપર પ્રતિબંધ લગાવતું જાહેરનામું હવે સીધું જ ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં પડકારાયું છે.

આ જાહેરનામાને લઈને માત્ર કાનૂની જ નહીં પરંતુ લોકશાહી અધિકારો, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને પ્રશાસનિક અહંકાર જેવા મુદ્દાઓ પર પણ ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે.

જાહેરનામું શું કહે છે?

એડિશનલ કલેક્ટર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આ જાહેરનામામાં જણાવાયું હતું કે :

• જિલ્લામાં કોઈપણ પ્રકારની

  • જાહેર સભા

  • સરઘસ

  • મોરચા

  • સૂત્રોચ્ચાર

  • દેખાવો

  પહેલાંથી મંજૂરી લીધા વિના યોજી શકાશે નહીં, અને જો આદેશનું ઉલ્લંઘન થશે તો કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.

પ્રશાસન તરફથી દલીલ આપવામાં આવી હતી કે આ પગલું શાંતિ અને કાયદો-વ્યવસ્થાની સ્થિતિ જાળવવા માટે લેવામાં આવ્યું છે.

પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે —
👉 શું સમગ્ર જિલ્લાને એક સાથે “અશાંતિગ્રસ્ત” માની લેવામાં આવ્યો?
👉 શું લોકોએ પ્રશ્ન પૂછવાનો હક ગુમાવ્યો?

હાઈકોર્ટમાં જાહેરનામું કેમ પડકારાયું?

આ જાહેરનામા સામે સામાજિક કાર્યકરો, નાગરિક સંગઠનો અને કાનૂની નિષ્ણાતોએ હાઈકોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી છે. અરજીમાં મુખ્ય દલીલો નીચે મુજબ છે :

• ભારતના સંવિધાનની કલમ 19(1)(a) અને 19(1)(b) મુજબ

  • અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા

  • શાંતિપૂર્ણ રીતે એકત્ર થવાનો હક

  દરેક નાગરિકને મળેલો મૂળભૂત અધિકાર છે.

• એડિશનલ કલેક્ટર દ્વારા વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિ વિના સમગ્ર જિલ્લામાં સર્વસમાવેશી પ્રતિબંધ મૂકવો કાયદેસર નથી.

• આ પ્રકારનું જાહેરનામું લોકશાહીની આત્મા સામે છે, કારણ કે લોકો પોતાના પ્રશ્નો અને દુખદર્દ જાહેરમાં વ્યક્ત ન કરી શકે એ લોકશાહી માટે જોખમી છે.

હાઈકોર્ટની ગંભીર નોંધ

ગુજરાત હાઈકોર્ટે આ મામલે પ્રાથમિક સુનાવણી દરમિયાન જ ગંભીર નોંધ લીધી છે. કોર્ટ દ્વારા નીચે મુજબની ટિપ્પણીઓ કરવામાં આવી હોવાનું ચર્ચાય છે :

• “પ્રશાસન લોકોના મોઢા પર તાળા મારી શકે નહીં.”

• “શાંતિપૂર્ણ વિરોધને ગુનો ગણાવી શકાય નહીં.”

• “જાહેરનામું કાયદાની મર્યાદામાં હોવું જરૂરી છે.”

કોર્ટે એડિશનલ કલેક્ટરને પૂછ્યું કે :

• કઈ અસાધારણ પરિસ્થિતિમાં આ જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવ્યું?

• શું જિલ્લામાં કોઈ વિશિષ્ટ ગુપ્તચર માહિતી હતી?

• શું આદેશ પહેલાં કોઈ વિકલ્પો વિચારવામાં આવ્યા હતા?

ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દાઓ દબાવવા માટેનો પ્રયાસ?

જાહેર ચર્ચામાં એક વધુ ગંભીર સવાલ ઊભો થયો છે :

શું કલેક્ટર કચેરી અને જિલ્લા પ્રશાસન સામે ચાલતા ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દાઓ પર અવાજ ન ઉઠે તે માટે આવા જાહેરનામા બહાર પાડવામાં આવે છે?

દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી :

• વિકાસકામોમાં અનિયમિતતા

• ગ્રામ પંચાયતોમાં કોભાંડ

• સરકારી ગ્રાન્ટના દુરુપયોગ

• અધિકારીઓ સામે ફરિયાદો

જેમા લોકો દ્વારા વિરોધ અને રજૂઆતો થતી રહી છે.

આવા સમયમાં સભા અને સરઘસ પર પ્રતિબંધ મૂકવો એ શંકા ઉપજાવે છે કે :

👉 પ્રશાસન સામે ઉઠતો અવાજ દબાવવાનો પ્રયાસ તો નથી ને?

અન્ય જિલ્લાઓના કલેક્ટરો પર પણ અસર?

આ મામલો માત્ર દેવભૂમિ દ્વારકા પૂરતો સીમિત નથી. જો હાઈકોર્ટ આ જાહેરનામાને ગેરકાયદેસર ઠરાવે છે, તો :

• ગુજરાતના અન્ય જિલ્લાઓમાં પણ

  • કલેક્ટર

  • એડિશનલ કલેક્ટર

  • જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ

દ્વારા મરજી મુજબ જાહેરનામા બહાર પાડવાની પ્રથા પર બ્રેક લાગશે.

કાનૂની નિષ્ણાતો કહે છે કે :

“જો આજે આ જાહેરનામું ચાલશે, તો કાલે કોઈપણ અધિકારી લોકશાહી અધિકારોને સ્થગિત કરી શકે.”

લોકપ્રતિક્રિયા : “આ જિલ્લો કોઈ જેલ નથી”

જિલ્લાના નાગરિકોમાં ભારે રોષ જોવા મળી રહ્યો છે.

સ્થાનિક આગેવાનો અને નાગરિકો કહે છે :

• “અમે ગુનેગાર નથી કે અમને બોલવાનો હક ન હોય.”

• “પ્રશ્ન પૂછવો ગુનો બની ગયો છે?”

• “જિલ્લો કોઈ જેલ નથી, જ્યાં દરેક અવાજ પર પ્રતિબંધ મૂકાય.”

સોશિયલ મીડિયા પર પણ
#SaveDemocracyDwarka
#RightToProtest
જેવા હેશટેગ્સ ટ્રેન્ડ કરવા લાગ્યા છે.

કાનૂની નિષ્ણાતોની ચેતવણી

વકીલો અને સંવિધાન નિષ્ણાતો સ્પષ્ટ કહે છે :

• જાહેરનામું સમયબદ્ધ, પરિસ્થિતિઆધારિત અને મર્યાદિત હોવું જોઈએ.

• આખા જિલ્લામાં લાંબા સમય માટે પ્રતિબંધ સંવિધાન વિરુદ્ધ છે.

• અધિકારીઓએ યાદ રાખવું જોઈએ કે
  તેઓ લોકશાહીના રક્ષક છે, માલિક નથી.

આગામી દિશા : લોકશાહીની કસોટી

હવે સૌની નજર હાઈકોર્ટના આગામી આદેશ પર છે.

• શું એડિશનલ કલેક્ટરને જાહેરનામું પરત ખેંચવું પડશે?

• શું પ્રશાસનને કાનૂની ફટકાર પડશે?

• શું ભવિષ્યમાં આવા આદેશો આપવા પહેલા અધિકારીઓ દસ વાર વિચારશે?

એક વાત સ્પષ્ટ છે કે —

દેવભૂમિ દ્વારકાનો આ કેસ ગુજરાતમાં લોકશાહી અધિકારોની દિશા નક્કી કરનાર માઇલસ્ટોન બની શકે છે.

નિષ્કર્ષ

લોકશાહીનો અર્થ માત્ર મતદાન નથી,
લોકશાહી એટલે પ્રશ્ન પૂછવાનો હક, અવાજ ઉઠાવવાનો અધિકાર અને વિરોધ કરવાની સ્વતંત્રતા.

જો પ્રશાસન આ અધિકારોને દબાવશે,
તો કોર્ટ અને જનતા બંને મૌન નહીં રહે —
દેવભૂમિ દ્વારકાનો આ કેસ એનો જીવંત દાખલો બની રહ્યો છે.