વિશ્વના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત આર્થિક મંચ ગણાતા દાવોસ સમિટમાં મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે રાજ્યના ઊર્જા ભવિષ્યને નવી દિશા આપતું મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. ભવિષ્યમાં થનાર વધતી જતી વીજળીની માંગને ધ્યાનમાં રાખીને મુખ્યમંત્રી ફડણવીસે એક ભારતીય અને એક રશિયન કંપની સાથે સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરી મહારાષ્ટ્રમાં નાના મોડ્યુલર રિએક્ટર્સ (Small Modular Reactors – SMR) આધારિત પરમાણુ ઊર્જા પ્રોજેક્ટ માટે માર્ગ મોકળો કર્યો છે. આ કરાર માત્ર મહારાષ્ટ્ર માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્ર માટે ઐતિહાસિક અને દિશાસૂચક સાબિત થાય તેવો માનવામાં આવી રહ્યો છે.
મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસ હાલમાં દાવોસમાં આયોજિત વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ (WEF)માં હાજરી આપી રહ્યા છે, જ્યાં તેઓ વૈશ્વિક રોકાણકારો, ઉદ્યોગપતિઓ, ટેકનોલોજી લીડર્સ અને વિવિધ દેશોના પ્રતિનિધિઓ સાથે મહારાષ્ટ્રમાં રોકાણની તકો અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા છે. દાવોસ સમિટ દરમિયાન અત્યાર સુધીમાં મહારાષ્ટ્ર સરકારે અનેક વૈશ્વિક કંપનીઓ સાથે MoU પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે, જેના કારણે રાજ્યમાં ઉદ્યોગ, ઊર્જા, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ટેકનોલોજી અને ગ્રીન એનર્જી ક્ષેત્રે વિશાળ રોકાણની શક્યતાઓ ઊભી થઈ છે.
આ જ ક્રમમાં મુખ્યમંત્રી ફડણવીસે ભારતીય સરકારની માલિકીની એક કંપની અને રશિયાની અગ્રણી પરમાણુ ઊર્જા કંપની સાથે MoU પર સહી કરી છે. પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર આ સહયોગનો મુખ્ય ઉદ્દેશ નાના મોડ્યુલર રિએક્ટર્સ પર આધારિત પરમાણુ ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સ વિકસાવવાનો છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં મહારાષ્ટ્રની વધતી જતી વીજળીની માંગને સુરક્ષિત, ટકાઉ અને વિશ્વસનીય રીતે પૂરી કરી શકાય.
પરમાણુ ઊર્જાના ક્ષેત્રે SMR ટેકનોલોજી હાલ વૈશ્વિક સ્તરે અત્યંત મહત્વની ગણાય છે. નાના મોડ્યુલર રિએક્ટર્સ પરંપરાગત મોટા પરમાણુ પ્લાન્ટની સરખામણીમાં ઓછા ખર્ચાળ, વધુ સુરક્ષિત અને ઝડપથી સ્થાપિત કરી શકાય તેવા હોય છે. આ રિએક્ટર્સ ખાસ કરીને એવા વિસ્તારો માટે ઉપયોગી માનવામાં આવે છે જ્યાં વીજળીની માંગ ઝડપી ગતિએ વધી રહી છે પરંતુ મોટા પ્લાન્ટ માટે જગ્યા કે સમય ઉપલબ્ધ નથી.
મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે આ અંગે જણાવ્યું હતું કે, “અમે પરમાણુ ઊર્જાના નવા ઇનોવેશન્સ તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ. નાના મોડ્યુલર રિએક્ટર્સ એ ભવિષ્યની ઊર્જા જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવાનો એક મજબૂત વિકલ્પ છે. રાજ્યમાં ઉદ્યોગો, ડેટા સેન્ટર્સ, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન્સ, ખાનગી ક્ષેત્ર અને નાણાકીય સંસ્થાઓની સંખ્યામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે, જેના કારણે નજીકના ભવિષ્યમાં વીજળીની માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો થવાનો છે.”
મુખ્યમંત્રીએ વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે SMR આધારિત પહેલો પ્રોજેક્ટ મહારાષ્ટ્રમાં આવવાની પૂરી સંભાવના છે. તેમણે કહ્યું કે, “અમે ભારતીય સરકારની માલિકીની કંપની અને રશિયન કંપની સાથે MoU પર સહી કરી છે. આ સહયોગથી મહારાષ્ટ્રમાં ફર્સ્ટ SMR પ્રોજેક્ટ સ્થાપિત થઈ શકે છે, જે રાજ્ય માટે ગર્વની બાબત બનશે.”
વિશેષજ્ઞોના મતે, જો મહારાષ્ટ્રમાં SMR આધારિત પરમાણુ ઊર્જા પ્રોજેક્ટ સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવે છે તો તે સમગ્ર દેશ માટે એક મોડેલ બની શકે છે. ભારત હાલમાં રિન્યુએબલ એનર્જી પર ભાર મૂકી રહ્યું છે, પરંતુ સાથે સાથે બેઝ લોડ પાવર માટે પરમાણુ ઊર્જાનું મહત્વ પણ વધતું જાય છે. SMR ટેકનોલોજી દ્વારા સ્વચ્છ, ઓછા કાર્બન ઉત્સર્જનવાળી અને સતત ઉપલબ્ધ ઊર્જા પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
દાવોસ સમિટ દરમિયાન ભારતની સ્વચ્છ ઊર્જા નીતિઓની વૈશ્વિક સ્તરે પ્રશંસા પણ થઈ રહી છે. ભારતીય રિન્યુએબલ એનર્જી ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (IREDA)ના ચેરમેન અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર પ્રદીપ કુમાર દાસે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા એક દાયકામાં ભારત સરકારે જે રીતે મજબૂત સ્વચ્છ ઊર્જા ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવી છે તે વિશ્વ માટે એક બેન્ચમાર્ક બની ગયું છે. તેમણે જણાવ્યું કે વૈશ્વિક કંપનીઓ માટે ભારતે હરિત ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સમાં રોકાણ કરવા માટે એક આદર્શ વાતાવરણ ઊભું કર્યું છે.
પ્રદીપ કુમાર દાસે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, “અમે દાવોસમાં ભારત સરકાર દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા ઊર્જા ઇકોસિસ્ટમ વિશેના વિચારો શેર કરવા આવ્યા છીએ. છેલ્લા ૧૦-૧૧ વર્ષોમાં ભારતમાં રિન્યુએબલ એનર્જીનો જે વ્યાપક વિસ્તરણ થયો છે, તે વૈશ્વિક ખેલાડીઓ માટે શીખવા જેવું ઉદાહરણ છે.”
મહારાષ્ટ્ર સરકાર માત્ર પરમાણુ ઊર્જા નહીં પરંતુ ટકાઉ અને લો-કાર્બન ઔદ્યોગિક વિકાસ તરફ પણ ગંભીરતાથી આગળ વધી રહી છે. દાવોસ સમિટ દરમિયાન સિંગાપોરની સેમ્બકોર્પ ડેવલપમેન્ટ લિમિટેડ સાથે પાલઘર, રાયગઢ અને ખારબાવ વિસ્તારમાં ટકાઉ ઔદ્યોગિક કોરિડોર વિકસાવવા માટે MoU પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા લો-કાર્બન ઇકોસિસ્ટમ, ગ્રીન ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને રોજગારીના નવા અવસરો ઊભા થવાની શક્યતા છે.
આ ઉપરાંત, મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન રિજન ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (MMRDA)એ જર્મનીની ટેકનિકલ યુનિવર્સિટી ઓફ મ્યુનિક (TUM) સાથે પણ મહત્વપૂર્ણ MoU પર સહી કરી છે. આ સહયોગનો ઉદ્દેશ પુરાવા આધારિત મેટ્રોપોલિટન ગવર્નન્સ માટે ઓપન-સોર્સ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ વિકસાવવાનો છે, જેના દ્વારા મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન રિજનમાં શહેરી આયોજન, ટ્રાન્સપોર્ટ, હાઉસિંગ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના નિર્ણયોને વધુ અસરકારક બનાવી શકાય.
આ તમામ MoU અને કરારોને જોતા સ્પષ્ટ થાય છે કે મહારાષ્ટ્ર સરકાર ઊર્જા સુરક્ષા, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને ટકાઉ ભવિષ્ય માટે એક સાથે અનેક મોરચાઓ પર કાર્ય કરી રહી છે. ખાસ કરીને SMR આધારિત પરમાણુ ઊર્જા પ્રોજેક્ટ મહારાષ્ટ્રને ઊર્જા આત્મનિર્ભરતાની દિશામાં એક મોટું પગલું સાબિત થઈ શકે છે.
રાજ્યમાં વધતા ડેટા સેન્ટર્સ, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, સ્માર્ટ સિટીઝ, ઉદ્યોગો અને શહેરીકરણને ધ્યાનમાં લેતા ભવિષ્યમાં વીજળીની માંગ દોઢથી બે ગણાં વધવાની શક્યતા છે. આવી સ્થિતિમાં પરંપરાગત ઊર્જા સ્ત્રોતો પર નિર્ભર રહેવું જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. SMR જેવી આધુનિક ટેકનોલોજી મહારાષ્ટ્રને સ્થિર, સુરક્ષિત અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ઊર્જા પુરવઠો પૂરો પાડી શકે છે.
દાવોસ સમિટમાં દેવેન્દ્ર ફડણવીસ દ્વારા કરાયેલા MoU માત્ર કાગળ પરના કરાર નહીં પરંતુ મહારાષ્ટ્રના વિકાસના રોડમેપના મજબૂત પાયા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે. હવે જોવાનું એ રહ્યું કે આ કરારો જમીન પર કેવી રીતે અમલમાં આવે છે અને આવનારા વર્ષોમાં મહારાષ્ટ્ર કેવી રીતે ભારતનું ઊર્જા અને ઔદ્યોગિક પાવરહાઉસ બની ઉભરી આવે છે.
પરમાણુ ઊર્જા, રિન્યુએબલ્સ, લો-કાર્બન ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને ડિજિટલ ગવર્નન્સના સંયોજન સાથે મહારાષ્ટ્ર ભવિષ્યના ભારતના વિકાસ મોડેલ તરીકે ઉભરતું જોવા મળી રહ્યું છે. દાવોસમાં થયેલા આ MoU એ દિશામાં એક મજબૂત અને દૂરદર્શી પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
