વીજ ટાવર લાઇનના નામે ખેડૂતોના હક્કોનું હરણફેરઃ લાઇસન્સથી વળતર સુધી કાયદાનો ભંગ કેમ? જામનગર જિલ્લામાં ખાનગી વીજ કંપનીઓ સામે ગુજરાત કિસાન સંઘર્ષ સમિતિનો ગંભીર આરોપ

જામનગર | કિસાન હક્ક વિશેષ રિપોર્ટ

જામનગર જિલ્લામાં પસાર થયેલી, પસાર થઈ રહેલી અને ભવિષ્યમાં પસાર થવાની તૈયારીમાં રહેલી ઉચ્ચ દબાણની વીજ ટાવર લાઇનો માત્ર “સેવા” નથી, પરંતુ ખાનગી વીજ કંપનીઓનો વ્યાપારિક ધંધો છે – એવો ગંભીર આક્ષેપ ગુજરાત કિસાન સંઘર્ષ સમિતિ દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. સંઘર્ષ સમિતિનું કહેવું છે કે વીજ ટાવર લાઇનની પ્રક્રિયામાં લાઇસન્સથી લઈને વળતર ચૂકવણી સુધી બંધારણીય અને કાયદાકીય જોગવાઈઓનો વ્યાપક ભંગ થઈ રહ્યો છે અને ખેડૂતોના મિલકતના મૂળભૂત હક્કોને કચડી નાખવામાં આવી રહ્યા છે.

ભારતના બંધારણ હેઠળ મિલકત ધારણ કરવાનો અધિકાર (Article 300A) સ્પષ્ટપણે કહે છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ કે સંસ્થા પોતાના ધંધા માટે બીજી વ્યક્તિની મિલકત તેની સંમતિ વગર ઉપયોગ કરી શકે નહીં. જો ઉપયોગ કરવો હોય તો તે મિલકત ખરીદવી પડે અથવા યોગ્ય ભાડું/વળતર ચૂકવવું પડે. છતાં, ગુજરાતમાં ખાનગી વીજ કંપનીઓને ખેડૂતોના ફળદ્રુપ ખેતરમાં વીજ ટાવર ઉભા કરવાની છૂટ કેવી રીતે આપવામાં આવી રહી છે – એ સવાલ આજે સૌથી મોટો બની ગયો છે.

નોટિસ એક કાયદાની, વળતર બીજાની કેમ?

જામનગર જિલ્લામાં વીજ લાઇન પસાર કરવા માટે કલેક્ટર કચેરી દ્વારા ખેડૂતોને

• ધ ટેલિગ્રાફ એક્ટ, 1885

• અથવા ઇલેક્ટ્રિસિટી એક્ટ, 2003

મુજબ નોટિસ આપવામાં આવી રહી છે. પરંતુ ગુજરાત કિસાન સંઘર્ષ સમિતિનો સીધો સવાલ છે કે:

“જ્યારે નોટિસ આ કાયદાઓ મુજબ આપવામાં આવે છે, ત્યારે વળતર પણ એ જ કાયદાઓ મુજબ કેમ નથી આપવામાં આવતું?”

ટેલિગ્રાફ એક્ટ 1885 અને ઇલેક્ટ્રિસિટી એક્ટ 2003 બંનેમાં “ઓછામાં ઓછું નુકસાન અને વધારેમાં વધારે વળતર” નો સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ છે. છતાં રાજ્ય સરકાર દ્વારા 01/01/2017 થી 31/12/2025 દરમિયાન બહાર પાડવામાં આવેલા પરિપત્રો મુજબ જંત્રી ભાવના આધારે વળતર ગણવામાં આવી રહ્યું છે, જે કાયદાની ભાવનાને સીધું જ પડકારે છે.

રાજસ્થાન અને નવસારીમાં 400% વળતર, જામનગરમાં જંત્રી કેમ?

ગુજરાત કિસાન સંઘર્ષ સમિતિએ ગંભીર અસમાનતા તરફ ધ્યાન દોર્યું છે.

• રાજસ્થાન સરકાર જમીન સંપાદન કાયદા–2013 અનુસાર માર્કેટ ભાવના 400% વળતર માટે SOP બનાવી શકે છે,

• નવસારી જિલ્લાના કલેક્ટર માર્કેટ ભાવના ચાર ગણું વળતર આપવાનો હુકમ કરી શકે છે,

તો પછી જામનગરના કલેક્ટર માત્ર જંત્રી ભાવના આધારે વળતર આપવાનો હુકમ કેવી રીતે કરી શકે?

સંઘર્ષ સમિતિનો આરોપ છે કે કેન્દ્ર સરકારની 2025ની SOP ને સંપૂર્ણપણે અવગણવામાં આવી રહી છે, જે ખેડૂત વિરોધી વલણ દર્શાવે છે.

લાઇસન્સ પ્રક્રિયામાં જનસુનવણી શા માટે નથી?

સંઘર્ષ સમિતિએ લાઇસન્સ પ્રક્રિયા પર પણ ગંભીર સવાલ ઉઠાવ્યા છે. ખાનગી વીજ કંપનીઓ જ્યારે CERC પાસેથી લાઇસન્સ મેળવે છે ત્યારે:

• શું જનસુનવણી યોજાઈ છે?

• શું અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને સાંભળવામાં આવ્યા છે?

• શું વિકલ્પ રૂટમેપ રજૂ કરાયા છે?

જો જનસુનવણી થઈ જ નથી, તો આવી કંપનીઓને લાઇસન્સ કઈ રીતે અને કયા આધારે મળ્યા – તેની તપાસ કેમ નથી થતી? કલેક્ટર તરીકે આપને મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ કરી આવા કેસમાં કાર્યવાહી કરવા આપને કોણ રોકી રહ્યું છે – એવો સવાલ પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.

ગુજરાત કિસાન સંઘર્ષ સમિતિની 15 મુદ્દાની સ્પષ્ટ માંગ

ગુજરાત કિસાન સંઘર્ષ સમિતિએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં પોતાની માંગણીઓ રજૂ કરી છે, જેમાં મુખ્યત્વે નીચેના મુદ્દાઓ સામેલ છે:

1) રૂટમેપનો વિરોધ

હળવદ–લાલપુર અને માળીયા–લાલપુર 765 KV વીજ લાઇનોના હાલના રૂટ અમને મંજૂર નથી. નિયમ મુજબ બિનઉપજાઉ જમીન વધુ અને ફળદ્રુપ જમીન ઓછી આવવી જોઈએ, જે અહીં અનુસરાયું નથી.

2) દરિયાકિનારે રૂટ ફેરફાર

માળીયા–લાલપુર લાઇન સંપૂર્ણપણે દરિયાકિનારે ફેરવી શકાય તેમ હોવા છતાં ખેડૂતોના ફળદ્રુપ ખેતરોમાંથી પસાર કરવામાં આવી રહી છે – આખો રૂટ બદલવામાં આવે.

3) ટેલિગ્રાફ એક્ટ 1885 અને ઇલેક્ટ્રિસિટી એક્ટ 2003 રદ્દ કરો

4) જમીન સંપાદન કાયદા 2013નો અમલ

માર્કેટ ભાવના ચાર ગણું (400%) વળતર આપવામાં આવે.

5) ઉચ્ચ દબાણ લાઇન માટે ખાસ વળતર

440 KV, 765 KV કે વધુ ક્ષમતાની લાઇન માટે

• પ્રતિ થાંભલો ઓછામાં ઓછું 2 કરોડ વળતર,

• અથવા મોબાઇલ ટાવર/પવનચક્કી જેવી રીતે વાર્ષિક અથવા માસિક ભાડું.

6) રાજ્ય સરકારના તમામ પરિપત્રો રદ્દ કરો (2017–2025)

7) પોલીસ પ્રોટેક્શન બંધ કરો

ખાનગી કંપનીઓ માટે પોલીસની દાદાગીરી બંધ કરવામાં આવે.

8) કલમ 16(1) હેઠળના તમામ હુકમો રદ્દ કરો

9) બિનઅધિકૃત પ્રવેશ સામે ખેડૂતોને પોલીસ સુરક્ષા

10) જમીન સંપાદન કાયદા 2013માં ગુજરાત સરકારે કરેલા 2016ના સુધારા રદ્દ કરો

11) ગૌચર, વન્યજીવ સંરક્ષિત વિસ્તાર, રિઝર્વ ફોરેસ્ટમાં સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ

12) તળાવ, ડેમ અને ડૂબ વિસ્તાર પર પ્રતિબંધ

13) અનુસૂચિ–4માં દર્શાવેલા 17 કાયદાનો સંપૂર્ણ અમલ

14) 100 વર્ષનું ડી-વેલ્યુએશન વળતર

વીજ ટાવરથી જમીનની કિંમત કાયમ માટે ઘટે છે, તેથી આગામી 100 વર્ષનું વળતર ચૂકવવામાં આવે.

15) સુનવણી પહેલાં સંપૂર્ણ દસ્તાવેજી પુરાવા

કંપનીના લાઇસન્સ, અરજી, રૂટમેપ, ખેડૂતોની યાદી સહિત 15/A થી 15/I સુધીના તમામ દસ્તાવેજ ખેડૂતોને આપવામાં આવે, ત્યારબાદ જ સુનવણી થાય.

પોલીસ અને પ્રશાસન પર ગંભીર આરોપ

સંઘર્ષ સમિતિનો અંતિમ અને સૌથી ગંભીર આરોપ એ છે કે:

“પોલીસ અને પ્રશાસનનું કામ નાગરિકોના બંધારણીય હક્કોની રક્ષા કરવાનું છે, પરંતુ અહીં એવું લાગી રહ્યું છે કે તેઓ માત્ર ખાનગી વીજ કંપનીઓનું જ રક્ષણ કરી રહ્યા છે.”

જો કલેક્ટર અને પોલીસ તંત્ર જ ખેડૂતોના હક્કોનું રક્ષણ નહીં કરે, તો પછી ખેડૂત કોની પાસે જશે – એવો સીધો પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.

ચેતવણી: ગાંધીચીંધ્યા માર્ગે આંદોલન

ગુજરાત કિસાન સંઘર્ષ સમિતિએ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે જો ખાનગી વીજ કંપનીઓની જોહુકમી અને દાદાગીરી સામે ખેડૂતોના હક્કોની રક્ષા નહીં કરવામાં આવે, તો ગાંધીચીંધ્યા માર્ગે રાજ્યવ્યાપી આંદોલન કરવાની ફરજ પડશે.

નિષ્કર્ષ

વીજ ટાવર લાઇનના નામે ચાલી રહેલી આ પ્રક્રિયા હવે માત્ર વિકાસનો મુદ્દો નથી રહી, પરંતુ ખેડૂતના હક્ક, જમીનની માલિકી, બંધારણીય સુરક્ષા અને કાયદાના રાજ સાથે જોડાયેલ ગંભીર પ્રશ્ન બની ગયો છે. સરકાર અને પ્રશાસન હવે શું નિર્ણય લે છે, તેના પર હજારો ખેડૂતોનું ભવિષ્ય નિર્ભર છે.