ભારતની સૌથી મોટી તપાસ એજન્સીઓમાંની એક એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) દ્વારા રિલાયન્સ અનિલ અંબાણી ગ્રુપ સામે વધુ એક મોટી કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે. ગુરુવાર, તા. 29 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ EDએ જાહેર કર્યું કે તેણે “બેંક લેણાં” વસૂલવાના હેતુથી અનિલ અંબાણી ગ્રુપ સાથે જોડાયેલી કુલ ₹1,885 કરોડની સંપત્તિ કામચલાઉ રીતે જપ્ત કરી છે. આ જપ્તીમાં બેંક બેલેન્સ, પ્રાપ્તિપાત્ર રકમ, “અનધિકૃત રોકાણો”માં કરાયેલ શેરહોલ્ડિંગ તેમજ સ્થાવર મિલકતોનો સમાવેશ થાય છે.
આ કાર્યવાહી એવા સમયે કરવામાં આવી છે, જ્યારે રિલાયન્સ કોમ્યુનિકેશન્સ લિમિટેડ (RCom), રિલાયન્સ હોમ ફાઇનાન્સ લિમિટેડ (RHFL), રિલાયન્સ કોમર્શિયલ ફાઇનાન્સ લિમિટેડ (RCFL), રિલાયન્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લિમિટેડ અને રિલાયન્સ પાવર લિમિટેડ જેવી અનિલ અંબાણી ગ્રુપની અનેક કંપનીઓ સામે બેંક છેતરપિંડી, જાહેર નાણાંના દુરુપયોગ અને ફંડ ડાયવર્ઝનના ગંભીર આરોપો ચાલી રહ્યા છે.
કુલ જપ્તી ₹12,000 કરોડની નજીક
EDના જણાવ્યા અનુસાર, આ તાજેતરની કાર્યવાહી પહેલા પણ એજન્સી દ્વારા RCom, RHFL અને RCFL સાથે સંકળાયેલા કથિત બેંક છેતરપિંડીના કેસોમાં ₹10,117 કરોડથી વધુની સંપત્તિ જપ્ત કરવામાં આવી ચૂકી છે. હવે નવી ₹1,885 કરોડની જપ્તી સાથે સંબંધિત તમામ કેસોમાં કુલ જપ્તીની સંચિત રકમ લગભગ ₹12,000 કરોડની આસપાસ પહોંચી ગઈ છે. આ આંકડો પોતે જ એ સંકેત આપે છે કે કેસની ગંભીરતા કેટલી ઊંડી છે અને તપાસનો વ્યાપ કેટલો વિશાળ છે.
ચાર અલગ-અલગ ઓર્ડર દ્વારા કાર્યવાહી
EDએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ નવી જપ્તી ચાર અલગ-અલગ ઓર્ડર દ્વારા કરવામાં આવી છે. આ ઓર્ડર રિલાયન્સ હોમ ફાઇનાન્સ લિમિટેડ, રિલાયન્સ કોમર્શિયલ ફાઇનાન્સ લિમિટેડ, યસ બેંક અને રિલાયન્સ કોમ્યુનિકેશન્સ લિમિટેડ સાથે સંકળાયેલા અલગ-અલગ કથિત છેતરપિંડીના કેસોના સંદર્ભમાં જારી કરવામાં આવ્યા છે.
તપાસ એજન્સીનું કહેવું છે કે આ તમામ કેસો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે અને તેમાં જાહેર નાણાંના “ચક્રીય માર્ગ” દ્વારા ડાયવર્ઝન કરવામાં આવ્યું હોવાની મજબૂત શંકા છે.
કઈ મિલકતો કરવામાં આવી જપ્ત?
EDના અધિકૃત નિવેદન મુજબ, જપ્ત કરાયેલ મિલકતોમાં મુખ્યત્વે નીચેના મુદ્દાઓ સામેલ છે:
-
BSES યમુના પાવર લિમિટેડ
-
BSES રાજધાની પાવર લિમિટેડ
-
મુંબઈ મેટ્રો વન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ
આ તમામમાં રિલાયન્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લિમિટેડના શેરહોલ્ડિંગને જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત, વેલ્યુ કોર્પ ફાઇનાન્સ એન્ડ સિક્યોરિટીઝ લિમિટેડના હાથમાં રહેલા ₹148 કરોડના બેંક બેલેન્સ અને પ્રાપ્તિપાત્ર રકમ પણ કામચલાઉ રીતે જપ્ત કરવામાં આવી છે.
EDએ વધુમાં જણાવ્યું છે કે અંગારાઈ સેથુરામનના નામે રહેલું રહેણાંક મકાન તથા રિલાયન્સ ગ્રુપના બે વરિષ્ઠ કર્મચારીઓ પુનીત ગર્ગના નામે રહેલા શેર અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડના રૂપમાં રહેલી જંગમ મિલકતોને પણ જપ્ત કરવામાં આવી છે. એજન્સીનું માનવું છે કે આ તમામ સંપત્તિઓ કથિત રીતે જાહેર નાણાંના દુરુપયોગથી જોડાયેલી છે.
જાહેર નાણાંના છેતરપિંડીભર્યા ડાયવર્ઝનનો આરોપ
ED દ્વારા કરવામાં આવેલા તારણો અનુસાર, રિલાયન્સ અનિલ અંબાણી ગ્રુપની વિવિધ કંપનીઓ દ્વારા જાહેર નાણાંનું છેતરપિંડીથી ડાયવર્ઝન કરવામાં આવ્યું હોવાનું એજન્સી માને છે. આ ડાયવર્ઝનમાં RCom, RHFL, RCFL, રિલાયન્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને રિલાયન્સ પાવર લિમિટેડ જેવી કંપનીઓ સામેલ હોવાનું EDનું કહેવું છે.
તપાસ દરમિયાન સામે આવ્યું છે કે 2017થી 2019ના સમયગાળામાં યસ બેંકે RHFLના સાધનોમાં ₹2,965 કરોડ અને RCFLના સાધનોમાં ₹2,045 કરોડનું રોકાણ કર્યું હતું. EDનો આરોપ છે કે ડિસેમ્બર 2019 સુધીમાં આ તમામ રોકાણો બિન-કાર્યકારી બની ગયા હતા.
બિન-કાર્યકારી રોકાણો અને બાકી રકમ
EDના આંકડાઓ અનુસાર, ડિસેમ્બર 2019 સુધીમાં RHFL પર ₹1,353.50 કરોડ અને RCFL પર ₹1,984 કરોડ બાકી રહ્યા હતા. આ બાકી રકમો જાહેર નાણાંથી જોડાયેલી હોવાથી તપાસ એજન્સીએ તેને ગંભીર છેતરપિંડી તરીકે ગણાવી છે.
આ ઉપરાંત, RHFL અને RCFLને કુલ મળીને ₹11,000 કરોડથી વધુનું જાહેર ભંડોળ પ્રાપ્ત થયું હોવાનું પણ તપાસમાં સામે આવ્યું છે. EDનો આરોપ છે કે યસ બેંકે આ ભંડોળને સીધા અથવા પરોક્ષ રીતે અનિલ અંબાણી ગ્રુપની અન્ય કંપનીઓમાં રોકાણ કરવા માટે ઉપયોગમાં લીધું.
રિલાયન્સ નિપ્પોન મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને હિતસંઘર્ષ
EDએ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉઠાવ્યો છે કે યસ બેંકે રિલાયન્સ અનિલ અંબાણી ગ્રુપની કંપનીઓમાં રોકાણ કરતા પહેલા, તેને રિલાયન્સ નિપ્પોન મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાંથી મોટી માત્રામાં ભંડોળ પ્રાપ્ત થયું હતું. પરંતુ સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા (SEBI)ના નિયમો અનુસાર, હિતસંઘર્ષના નિયમોને કારણે રિલાયન્સ નિપ્પોન મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અનિલ અંબાણી ગ્રુપની ફાઇનાન્સ કંપનીઓમાં સીધું રોકાણ કરી શકતું નહોતું.
EDનો આરોપ છે કે આ નિયમોને ટાળવા માટે એક પરોક્ષ માર્ગ અપનાવવામાં આવ્યો. જાહેર નાણાંને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ યોજનાઓમાંથી યસ બેંક મારફતે રિલાયન્સ ગ્રુપની કંપનીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યા. એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, આ સમગ્ર પ્રક્રિયા એક “ચક્રીય માર્ગ” દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી.
ચક્રીય ફંડિંગ : તપાસનું મુખ્ય કેન્દ્ર
EDના અધિકારીઓનું કહેવું છે કે આ કેસમાં સૌથી ગંભીર મુદ્દો ચક્રીય ફંડિંગનો છે. જાહેર નાણાં એક સંસ્થામાંથી બીજી સંસ્થામાં ફેરવીને અંતે ગ્રુપની અંદરની કંપનીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યા હતા. આ રીતે સીધા નિયમભંગ કર્યા વગર પરોક્ષ રીતે ભંડોળનું ડાયવર્ઝન કરવામાં આવ્યું હોવાનું તપાસમાં બહાર આવ્યું છે.
RCom પર જૂના લોન કેસોની લાંબી યાદી
EDએ વધુમાં જણાવ્યું છે કે 2010-12થી RCom અને તેની ગ્રુપ કંપનીઓએ દેશી અને વિદેશી ધિરાણકર્તાઓ પાસેથી મોટા પાયે લોન લીધી હતી. તપાસ મુજબ, આ લોનમાંથી લગભગ ₹40,185 કરોડ હજુ બાકી હોવાનું કહેવાય છે.
નવ અલગ-અલગ બેંકો દ્વારા રિલાયન્સ ગ્રુપના લોન ખાતાઓને છેતરપિંડીભર્યા જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આ બેંકો દ્વારા અનેક અનિયમિતતાઓનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે, જેમાં લોનના “એવરગ્રીનિંગ” અને કનેક્ટેડ પાર્ટીઓને મોટા પાયે રકમ ડાયવર્ટ કરવાની બાબતો સામેલ છે.
એવરગ્રીનિંગ અને કનેક્ટેડ પાર્ટી ટ્રાન્ઝેક્શન્સ
EDના જણાવ્યા અનુસાર, RCom અને તેની ગ્રુપ કંપનીઓએ લોનના એવરગ્રીનિંગ માટે ₹13,600 કરોડથી વધુની રકમનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત, કનેક્ટેડ પાર્ટીઓને ₹12,600 કરોડથી વધુની રકમ ડાયવર્ટ કરવામાં આવી હોવાનું પણ તપાસમાં સામે આવ્યું છે.
આ સિવાય, ₹1,800 કરોડથી વધુની રકમ ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને અન્ય નાણાકીય સાધનોમાં રોકાણ કરવામાં આવી હતી, જે લોનના મૂળ હેતુથી વિપરીત હોવાનું ED માને છે.
કાનૂની અને નાણાકીય જગતમાં પડઘા
EDની આ કાર્યવાહી બાદ કાનૂની અને નાણાકીય જગતમાં ભારે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ કેસ માત્ર એક ગ્રુપ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમમાં લોન મોનિટરિંગ, કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ અને નિયમનકારી દેખરેખના મુદ્દાઓને પણ ઉજાગર કરે છે.
આગળ શું?
ED દ્વારા કરવામાં આવેલી આ કામચલાઉ જપ્તી હવે સંબંધિત અદાલતો અને કાનૂની પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થશે. તપાસ એજન્સીનું કહેવું છે કે જો આરોપો સાબિત થાય, તો આ મિલકતો કાયમી રીતે જપ્ત કરવામાં આવી શકે છે અને જવાબદાર લોકો સામે કડક કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
