ગોંડલ – એ નગર જે સૌરાષ્ટ્રના હૃદયમાં વસે છે, જેની મગફળી દેશભરમાં પ્રખ્યાત છે અને જેનું માર્કેટ યાર્ડ ખેડૂતોની આશા-નિરાશાનું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. આજે આ યાર્ડમાં એક એવી ઘટના બની છે જેણે ખેડૂતોના ચહેરા પર હળવી મુસ્કાન લાવી દીધી છે. રશિયાના એક પ્રખ્યાત ચોકલેટ ઉત્પાદક કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને તેમની ટીમ વિશેષ રીતે ગોંડલ માર્કેટિંગ યાર્ડની મુલાકાતે પધાર્યા છે – એકમાત્ર ઉદ્દેશથી : અહીંની ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી મગફળીની ખરીદી કરવા.
આ મુલાકાત માત્ર એક વેપારી બેઠક નથી – તે સૌરાષ્ટ્રના ખેડૂતો માટે એક નવી આશાનું પ્રતીક છે. વર્ષોથી સ્થાનિક મગફળીના ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ, મધ્યસ્થીઓનું શોષણ અને વિદેશી બજાર સુધી પહોંચવાની મર્યાદિત તકોને કારણે ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ નબળી રહી છે. પરંતુ આજની આ ઘટના એ સંકેત આપે છે કે હવે ગોંડલની મગફળી સૌરાષ્ટ્રની સીમાઓમાંથી બહાર નીકળીને સાત સમંદર પાર રશિયાના ચોકલેટ બજારમાં પહોંચવા જઈ રહી છે.
ગોંડલ માર્કેટ યાર્ડ : સૌરાષ્ટ્રનું મગફળીનું હૃદય
ગોંડલ માર્કેટિંગ યાર્ડ એ ભારતના સૌથી મોટા અને સૌથી વ્યવસ્થિત મગફળી બજારોમાંનું એક છે. દર વર્ષે અહીં લાખો બેગ મગફળીનું આવક-જાવક થાય છે. આ યાર્ડમાં મગફળીની ગુણવત્તા ખૂબ ઊંચી માનવામાં આવે છે – ખાસ કરીને તેનું તેલ નીકળવાનું પ્રમાણ (ઓઇલ કન્ટેન્ટ) ૪૮ થી ૫૨ ટકા સુધીનું હોય છે, જે દેશના મોટા ભાગના અન્ય યાર્ડ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે.
આ યાર્ડના ચેરમેન અલ્પેશભાઈ ઢોલરીયાએ આજે રશિયન વેપારીઓની ટીમને આવકારીને જણાવ્યું હતું :
“આજે અમારા યાર્ડમાં રશિયાના મહેમાનો પધાર્યા છે એ એક ઐતિહાસિક ક્ષણ છે. અમારા ખેડૂતોએ વર્ષોથી મહેનત કરીને આ મગફળીને આજની ગુણવત્તા આપી છે. હવે તેનો લાભ સીધો રશિયા સુધી પહોંચવા જઈ રહ્યો છે. આનાથી ખેડૂતોને પોષણક્ષમ ભાવ મળશે અને આગામી વર્ષોમાં વિપુલ પ્રમાણમાં ખરીદી થશે.”
રશિયન ચોકલેટ કંપનીની રુચિ : શું છે ખાસ?
રશિયામાં ચોકલેટ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકસી રહ્યો છે. રશિયન બજારમાં પ્રીમિયમ ચોકલેટની માંગ વધી રહી છે અને તેમાં નટ્સ (મગફળી, બદામ, હેઝલનટ)નો ઉપયોગ ખૂબ મહત્વનો છે. રશિયન કંપનીઓ એવી મગફળી શોધી રહી છે જેમાં :
- ઊંચું ઓઇલ કન્ટેન્ટ હોય (જેથી ચોકલેટમાં સ્વાદ અને ટેક્સ્ચર સારું આવે)
- ઓછી ભેજવાળી અને સ્વચ્છ હોય
- Aflatoxin (એક પ્રકારનું ઝેરી તત્ત્વ) ખૂબ ઓછું હોય
- સ્વાદમાં મીઠાશ અને ક્રન્ચી ટેક્સ્ચર હોય
ગોંડલની મગળી આ બધા માપદંડો પર ખરી ઉતરે છે. રશિયન કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેક્ટરે યાર્ડની મુલાકાત દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે :
“અમે ભારતના અનેક યાર્ડની મુલાકાત લીધી છે, પરંતુ ગોંડલની મગફળીની ગુણવત્તા અને સ્વચ્છતા અમને ખૂબ પસંદ આવી છે. અમે આગામી સિઝનમાં નિયમિત અને મોટા પ્રમાણમાં ખરીદી કરવા ઈચ્છીએ છીએ.”
ખેડૂતોની વર્તમાન સ્થિતિ અને આ ઘટનાનું મહત્વ
સૌરાષ્ટ્રમાં મગફળી એ સૌથી મોટો નગદી પાક છે. ગોંડલ, જુનાગઢ, અમરેલી, રાજકોટ, પોરબંદર અને જામનગર જિલ્લાઓમાં દર વર્ષે લગભગ ૧૨–૧૫ લાખ ટન મગફળીનું ઉત્પાદન થાય છે. પરંતુ છેલ્લા બે-ત્રણ વર્ષમાં ખેડૂતોને નિંદામણ ભાવ મળ્યા છે :
- ૨૦૨૩–૨૪ સિઝનમાં સરેરાશ MSPથી ૮૦૦–૧૨૦૦ રૂપિયા નીચે વેચાણ
- આયાતી તેલના સસ્તા ભાવને કારણે સ્થાનિક તેલ ઉદ્યોગ પર દબાણ
- મધ્યસ્થીઓ અને એજન્ટોનું વધુ પડતું નફો ખાવું
આ સ્થિતિમાં રશિયન કંપનીની સીધી ખરીદીની શરૂઆત ખેડૂતો માટે બે મોટા ફાયદા લાવી શકે છે :
- વધુ ભાવ મળવાની શક્યતા રશિયન ખરીદદારો પ્રીમિયમ ગુણવત્તા માટે વધુ ભાવ ચૂકવવા તૈયાર છે. જો ગોંડલ યાર્ડમાંથી સીધી નિકાસ શરૂ થાય તો MSP કરતાં ૧૫–૩૦% વધુ ભાવ મળી શકે છે.
- મધ્યસ્થીઓનું ઘટતું પ્રભુત્વ સીધી ખરીદીથી એજન્ટોનું કમિશન ઘટશે અને ખેડૂતોને વધુ નફો મળશે.
- ગુણવત્તા પર ધ્યાન રશિયન કંપનીઓ Aflatoxin ટેસ્ટિંગ અને સ્વચ્છતા પર ખૂબ ધ્યાન આપે છે. આનાથી ખેડૂતોને પણ ગુણવત્તા સુધારવા માટે પ્રોત્સાહન મળશે.
ગોંડલ યાર્ડની વર્તમાન સ્થિતિ અને ભવિષ્યની શક્યતાઓ
ગોંડલ માર્કેટ યાર્ડમાં દર વર્ષે લગભગ ૩–૪ લાખ ટન મગફળીનું આવક-જાવક થાય છે. અહીંની મગફળીની મુખ્ય ખાસિયતો :
- ઊંચું ઓઇલ કન્ટેન્ટ (૪૮–૫૨%)
- મોટા દાણા (૪૦–૫૦ ગ્રામ પ્રતિ ૧૦૦ દાણાં)
- ઓછું Aflatoxin લેવલ
- સ્વાદમાં મીઠાશ અને ક્રન્ચી ટેક્સ્ચર
રશિયન વેપારીઓએ આજે યાર્ડની લેબમાં મગફળીના નમૂનાની ચકાસણી કરી અને ગુણવત્તા પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો. તેઓએ જણાવ્યું કે તેઓ પ્રથમ તબક્કામાં ૫,૦૦૦–૧૦,૦૦૦ ટનની ખરીદી કરવા ઈચ્છે છે અને જો ગુણવત્તા અને સપ્લાય ચેઇન સારી રહેશે તો આગામી વર્ષે ૫૦,૦૦૦ ટન સુધીની ખરીદીની શક્યતા છે.
આનો અર્થ એ થાય કે ગોંડલ યાર્ડ ધીમે ધીમે એક્સપોર્ટ હબ તરીકે વિકસી રહ્યું છે. જો આ શરૂઆત સફળ થશે તો ભવિષ્યમાં યુરોપ, મધ્ય પૂર્વ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોમાં પણ ગોંડલની મગફળી પહોંચી શકે છે.
ખેડૂતોની પ્રતિક્રિયા અને આશા
આ સમાચાર મળતાં જ ગોંડલ અને આસપાસના ગામડાઓમાં ખેડૂતોમાં નવો ઉત્સાહ જોવા મળ્યો છે. એક ખેડૂત રામજીભાઈ ગોહિલે કહ્યું :
“અમે વર્ષોથી ઓછા ભાવમાં મગફળી વેચીએ છીએ. જો રશિયા જેવા દેશમાં સીધી ખરીદી થશે તો અમને ૧૫૦૦–૨૦૦૦ રૂપિયા વધુ ભાવ મળી શકે છે. આપણી મહેનતનું યોગ્ય મૂલ્ય મળશે.”
બીજા ખેડૂત હરજીભાઈ કહે છે :
“અમારે હવે એજન્ટોના હાથમાંથી મુક્તિ મળશે. સીધો રશિયન ખરીદદાર આવશે તો અમને વધુ નફો થશે.”
ભવિષ્યની શક્યતાઓ અને પડકારો
આ શરૂઆત સફળ થાય તો નીચેના ફાયદા થઈ શકે છે :
- ખેડૂતોની આવકમાં ૨૦–૩૫% વધારો
- ગુણવત્તા સુધારણા માટે પ્રોત્સાહન
- ગોંડલ યાર્ડની આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખ
- સૌરાષ્ટ્રમાં મગફળીનું વાવેતર વધી શકે
પરંતુ કેટલાક પડકારો પણ છે :
- રશિયન બજારના સખ્ત ગુણવત્તા ધોરણો (Aflatoxin લિમિટ ૪ ppb)
- નિકાસ માટે જરૂરી ફાયટોસેનિટરી સર્ટિફિકેટ અને પેકેજિંગ
- શિપિંગ ખર્ચ અને લોજિસ્ટિક્સની વ્યવસ્થા
- ચોકલેટ કંપનીઓની નિયમિત મુલાકાત અને લાંબા ગાળાના કોન્ટ્રાક્ટ
આ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે ગોંડલ યાર્ડ ચેરમેન અલ્પેશભાઈ ઢોલરીયાએ જણાવ્યું કે :
“અમે ખેડૂતોને ગુણવત્તા સુધારણા માટે તાલીમ આપીશું, સરકાર સાથે મળીને નિકાસ પ્રોત્સાહન મેળવીશું અને લોજિસ્ટિક્સ પાર્ટનર્સ સાથે કરાર કરીશું. આ એક નવી શરૂઆત છે.”
અંતે
આજે જે રશિયન વેપારીઓ ગોંડલ પહોંચ્યા છે તે માત્ર એક વેપારી મુલાકાત નથી – તે સૌરાષ્ટ્રના ખેડૂતો માટે એક નવા યુગની શરૂઆત છે. જો આ સંબંધ મજબૂત બનશે તો ગોંડલની મગફળીનું નામ રશિયાના ચોકલેટ બજારમાં ગુંજશે અને ખેડૂતોના ઘરમાં સમૃદ્ધિ આવશે.
આ એક નાનકડી શરૂઆત છે – પરંતુ તેની અસર ખૂબ મોટી થઈ શકે છે.
