હરણી બોટ કાંડ પછી પણ તંત્ર નિર્દય? બેટ દ્વારકામાં ગેરકાયદેસર દરિયાઈ પ્રવૃત્તિઓનો ખુલ્લો ખેલ – પ્રશાસનની મૌન સંમતિ કે ‘આશીર્વાદી અનૈતિકતા’?

વડોદરાની હરણી બોટ દુર્ઘટનાની ભયાનક યાદો આજે પણ ગુજરાતના જનમાનસને હચમચાવી રહી છે. અનેક નિર્દોષ લોકોના જીવ ગયા, પરિવારો ઉજરડા થયા અને તંત્રની બેદરકારી પર દેશભરમાં સવાલો ઊઠ્યા. એ ઘટનાના બાદ રાજ્ય સરકારે દરિયાઈ અને જળક્રીડા પ્રવૃત્તિઓ માટે કડક નિયમો અને પ્રતિબંધોની જાહેરાત કરી હતી. પરંતુ આ બધું માત્ર કાગળ પર જ સીમિત રહી ગયું હોય એવું ચિત્ર આજે દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના બેટ દ્વારકામાં જોવા મળી રહ્યું છે, જ્યાં કાયદા, નિયમો અને માનવજીવનની સલામતીને ખુલ્લેઆમ તિલાંજલિ આપીને ગેરકાયદેસર દરિયાઈ પ્રવૃત્તિઓ ધમધમતી ચાલી રહી છે.

બેટ દ્વારકા : શ્રદ્ધાનું ધામ કે જોખમનું કેન્દ્ર?

બેટ દ્વારકા માત્ર એક પ્રવાસન સ્થળ નથી, પરંતુ કરોડો હિંદુઓની આસ્થા સાથે જોડાયેલું પવિત્ર સ્થાન છે. દર વર્ષે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ અને પ્રવાસીઓ અહીં આવે છે. પરંતુ આ ધાર્મિક અને પ્રવાસન મહત્વ ધરાવતા વિસ્તારમાં આજે પ્રવાસીઓના જીવન સાથે જોખમી જુગાર રમાતો હોવાના ગંભીર આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે. પરમિશન વગર ડોલ્ફિન વોચ, પેરાસેલિંગ, બોટિંગ અને અન્ય જોખમી વોટર સ્પોર્ટ્સ પ્રવૃત્તિઓ ખુલ્લેઆમ ચાલી રહી છે, તે પણ પ્રશાસનની નજર સમક્ષ.

હરણી કાંડની ચેતવણી ભૂલાઈ ગઈ?

હરણી બોટ દુર્ઘટનાએ સ્પષ્ટ રીતે બતાવી દીધું હતું કે થોડી બેદરકારી કેટલી મોટી હોનારત બની શકે છે. ઓવરલોડિંગ, બિનપ્રશિક્ષિત પાયલોટ, સુરક્ષા સાધનોનો અભાવ અને તંત્રની બેદરકારી – આ બધાં કારણો ત્યાં જીવલેણ સાબિત થયા. છતાં, બેટ દ્વારકામાં આજે પણ એ જ ભૂલો ફરી ફરીને થતી જોવા મળે છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું તંત્ર હરણી કાંડમાંથી કંઈ શીખ્યું જ નથી?

પરમિશન વગર ડોલ્ફિન વોચ અને વોટર સ્પોર્ટ્સ

સ્થાનિક નાગરિકો અને માછીમારોના જણાવ્યા અનુસાર, બેટ દ્વારકા નજીકના દરિયાઈ વિસ્તારમાં કોઈપણ માન્ય પરમિટ કે સરકારી મંજૂરી વગર ડોલ્ફિન વોચ અને પેરાસેલિંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવામાં આવી રહી છે. પ્રવાસીઓને મોટી રકમ વસૂલીને ખુલ્લા દરિયામાં લઈ જવાય છે, જ્યાં કોઈ સુરક્ષા પ્રોટોકોલનું પાલન થતું નથી.

• બોટમાં લાઈફ જેકેટ ઉપલબ્ધ નથી

• ઈમરજન્સી માટે કોઈ સાધન નથી

• ક્ષમતા કરતા વધુ પ્રવાસીઓને બોટમાં બેસાડવામાં આવે છે

• પાયલોટ પાસે દરિયાઈ તાલીમ કે સર્ટિફિકેટ નથી

આ બધું જાણે માનવજીવન સાથે ખુલ્લેઆમ જુગાર રમવાનું આમંત્રણ હોય તેમ લાગી રહ્યું છે.

પાયલોટની તાલીમ અને સર્ટિફિકેટનો ગંભીર અભાવ

દરિયાઈ પ્રવૃત્તિઓ માટે પાયલોટ પાસે યોગ્ય તાલીમ અને સર્ટિફિકેટ હોવું ફરજિયાત છે. પરંતુ અહીં બોટ ચલાવનારા ઘણા પાયલોટ પાસે કોઈ માન્ય તાલીમ નથી. સ્થાનિક માછીમારો કહે છે કે “આ લોકો ભરતી-ઓટ, હવામાન અને દરિયાની સ્થિતિ અંગે પૂરતું જ્ઞાન રાખતા નથી. જો અચાનક હવામાન બગડે તો મોટી દુર્ઘટના ટાળવી મુશ્કેલ બની જાય.”

‘ડોલ્ફિન એડવેન્ચર’ જેવી કંપનીઓ પર આક્ષેપ

સ્થાનિકોના આક્ષેપ મુજબ, કેટલીક ખાનગી કંપનીઓ જેમ કે ‘ડોલ્ફિન એડવેન્ચર’ દ્વારા મોટા શિપ ચેનલ નજીક પણ પરમિશન વગર ડોલ્ફિન વોચનું સંચાલન થાય છે. આ વિસ્તાર ખૂબ જ જોખમી છે, કારણ કે અહીંથી મોટી શિપ્સ પસાર થાય છે. જો અચાનક કોઈ શિપ નજીક આવી જાય તો બોટ અને પ્રવાસીઓ માટે ગંભીર જોખમ ઊભું થઈ શકે.

પ્લાસ્ટિક રેમ્પ : ભરતીમાં ડૂબતો જોખમ

બેટ દ્વારકા નજીક દરિયાઈ વિસ્તારમાં પરમિશન વગર પ્લાસ્ટિકના રેમ્પ બનાવવામાં આવ્યા હોવાનો પણ ગંભીર મુદ્દો સામે આવ્યો છે. ભરતી વખતે આ રેમ્પ સંપૂર્ણપણે પાણીમાં ડૂબી જાય છે, છતાં પ્રવાસીઓ તેનો ઉપયોગ કરે છે.

સ્થાનિક નાગરિકો કહે છે:

• રેમ્પ પર કોઈ રેલિંગ નથી

• ક્ષમતા કરતા વધુ લોકો એકસાથે ઊભા રહે છે

• બાળકો અને વૃદ્ધો માટે અત્યંત જોખમી સ્થિતિ

જો કોઈ દુર્ઘટના બને તો જવાબદારી કોની રહેશે? રેમ્પ બનાવનારની કે તેને અવગણનાર તંત્રની?

પ્રશાસનની મૌન સંમતિ?

આ તમામ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પ્રશાસનની નજર સમક્ષ ચાલી રહી હોવા છતાં કોઈ કાર્યવાહી ન થવી એ સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે. ઓખા મેરિન પોલીસ, કોસ્ટ ગાર્ડ, ગુજરાત મેરિટાઇમ બોર્ડ, પોર્ટ ઓફિસર અને જિલ્લા પ્રશાસન – બધા જ વિભાગોનું મૌન શંકાસ્પદ લાગે છે.

સ્થાનિકો ખુલ્લેઆમ સવાલ કરે છે:

• શું જિલ્લા કલેક્ટર અને પોર્ટ ઓફિસરના આશીર્વાદ વિના આ શક્ય છે?

• શું તંત્ર જાણબૂઝીને આંખ આડા કાન કરી રહ્યું છે?

• ક્યાંક આ મૌન સંમતિ પાછળ કરપ્શન તો નથી?

સરકારી પ્રતિબંધને પવનમાં ઉડાડી દેવાયો?

હરણી કાંડ પછી રાજ્ય સરકારે દરિયાઈ અને જળક્રીડા પ્રવૃત્તિઓ પર કડક પ્રતિબંધ મૂક્યો હોવા છતાં, બેટ દ્વારકામાં પેરાસેલિંગ જેવી જોખમી પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ છે. શિવરાજપુર બીચ જેવા વિસ્તારોમાં જ્યાં આવી પ્રવૃત્તિઓ બંધ કરાઈ છે, ત્યાં બેટ દ્વારકામાં કેમ મંજૂરી મળે છે? આ તફાવત સ્પષ્ટ રીતે તંત્રની અસમર્થતા અથવા અનૈતિકતાની તરફ ઈશારો કરે છે.

પૈસા ક્યાં જાય છે? કોઈ જવાબદારી નથી!

પ્રવાસીઓ પાસેથી પ્રતિ વ્યક્તિ હજારો રૂપિયા વસૂલવામાં આવે છે, પરંતુ:

• કોઈ રસીદ આપવામાં આવતી નથી

• કોઈ ઈન્સ્યોરન્સ કવર નથી

• કોઈ જવાબદારી નક્કી નથી

જો દુર્ઘટના બને તો પ્રવાસી અને તેમના પરિવારજનોને માત્ર અફસોસ અને આશ્વાસન જ મળશે?

આ માત્ર સમાચાર નહીં, ગંભીર ચેતવણી

બેટ દ્વારકામાં ચાલી રહેલી આ ગેરકાયદેસર દરિયાઈ પ્રવૃત્તિઓ માત્ર એક સમાચાર નથી, પરંતુ આવનારી મોટી હોનારતની ચેતવણી છે. પ્રવાસન વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ તે માનવજીવનની કિંમત પર નહીં. હરણી કાંડ જેવી બીજી ઘટના બને એ પહેલાં તંત્રને જાગવું પડશે.

હવે શું કરવું જોઈએ?

• તાત્કાલિક તમામ ગેરકાયદેસર દરિયાઈ પ્રવૃત્તિઓ બંધ કરવી

• બોટ, પાયલોટ અને કંપનીઓની કડક તપાસ

• સુરક્ષા સાધનો અને તાલીમ ફરજિયાત કરવી

• જવાબદાર અધિકારીઓની જવાબદારી નક્કી કરવી

નિષ્કર્ષ

દેવભૂમિ દ્વારકા જેવી પવિત્ર ભૂમિ પર જો તંત્રની મૌન સંમતિ સાથે માનવજીવન સાથે જોખમી ખેલ ચાલતો રહેશે, તો તે માત્ર પ્રશાસનની નિષ્ફળતા નહીં, પરંતુ સામૂહિક પાપ સાબિત થશે. હરણી બોટ કાંડ પછી પણ જો તંત્ર ન ચેતશે, તો કદાચ ફરી એક વખત લોહીથી લખાયેલી ચેતવણી પછી જ આંખ ખુલશે. પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે – તંત્ર હવે જાગશે કે ફરી એક દુર્ઘટનાની રાહ જોશે?