મુંબઈમાં શિયાળાની ઠંડી સાથે ઘેરાતું ઝેરી હવામાન: વધતા ઍર-પોલ્યુશનથી મુંબઈગરાઓ હેરાન, માસ્ક અને રૂમાલ બન્યા જીવનરક્ષક

મુંબઈ: દેશની આર્થિક રાજધાની તરીકે ઓળખાતું મુંબઈ શહેર એક તરફ શિયાળાની ઋતુમાં ઠંડકનો અહેસાસ કરાવી રહ્યું છે, ત્યારે બીજી તરફ શહેરનું હવામાન ધીમે ધીમે ઝેરી બની રહ્યું હોવાની ગંભીર ચેતવણી પણ સામે આવી છે. છેલ્લા સતત ત્રણ દિવસથી મુંબઈમાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) નું સ્તર ‘ખરાબ’ કેટેગરીમાં નોંધાયું છે, જે ન માત્ર આરોગ્ય માટે જોખમી છે પરંતુ આવનારા દિવસોમાં પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે તેવા સંકેતો આપી રહ્યું છે.

મુંબઈગરાઓના ચહેરા પર ચિંતા, મોઢા પર માસ્ક

શહેરના રસ્તાઓ પર નજર કરીએ તો એક અજાયબીભર્યું પરંતુ ચિંતાજનક દૃશ્ય સામે આવી રહ્યું છે. કોઈના મોઢા પર માસ્ક, તો કોઈ રૂમાલ વડે નાક-મોઢું ઢાંકીને બહાર નીકળતું જોવા મળે છે. વહેલી સવારે ઓફિસ, વ્યવસાય કે રોજિંદી દોડધામ માટે નીકળતા મુંબઈગરાઓ માટે હવે તાજી હવા નહીં પરંતુ સ્વચ્છ શ્વાસ લેવો પણ એક પડકાર બની ગયો છે.

ખાસ કરીને બાંદરા કુર્લા કોમ્પ્લેક્સ (BKC), દાદર, અંધેરી, સાયન, ઘાટકોપર જેવા વ્યસ્ત વિસ્તારોમાં લોકો કાન-નાક ઢાંકી જતાં જોવા મળ્યા હતા. શિયાળાની હળવી ઠંડી સાથે સ્મોગની ચાદર છવાઈ જતાં લોકોની આંખોમાં બળતરા, ગળામાં ખરાશ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવી ફરિયાદો વધતી જઈ રહી છે.

સતત ત્રણ દિવસથી AQI ‘ખરાબ’

પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, છેલ્લા ત્રણ દિવસથી મુંબઈનો AQI સ્તર ‘પુઅર’ થી ‘વેરી પુઅર’ શ્રેણીમાં નોંધાયો છે. પર્યાવરણ નિષ્ણાતોના મતે, AQIનું આ સ્તર બાળકો, વૃદ્ધો અને શ્વાસ, હૃદય અથવા એલર્જી સંબંધિત સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો માટે ખાસ જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. શહેરી હવામાનમાં PM2.5 અને PM10 જેવા સૂક્ષ્મ ધૂળકણોનું પ્રમાણ વધી જતા ફેફસાં સુધી સીધો અસર થતી હોવાનું નિષ્ણાતો જણાવે છે.

બીએમસીએ પણ કમર કસી

મુંબઈમાં વધતા ઍર-પોલ્યુશનને કાબૂમાં લેવા માટે બૃહન્મુંબઈ મહાનગરપાલિકા (BMC) એ પણ સ્થિતિને ગંભીરતાથી લેવાનું શરૂ કર્યું છે. શહેરમાં ચાલી રહેલા વિવિધ વિકાસકાર્યો, ખાસ કરીને રોડ કોંક્રિટાઈઝેશન અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ લાવવાના પ્રયાસો હાથ ધરાયા હોવાનું સૂત્રો જણાવે છે.

બીએમસી દ્વારા કન્સ્ટ્રક્શન સાઇટ્સ પર વોટર સ્પ્રિંકલિંગ, ધૂળ ઉડતી અટકાવવા માટે કવરિંગ, મલબા પરિવહન માટે ઢાંકેલા વાહનોનો ઉપયોગ, તેમજ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનાર કોન્ટ્રાક્ટરો સામે દંડાત્મક કાર્યવાહી કરવાની સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે. તેમ છતાં, શહેરમાં વ્યાપક સ્તરે ચાલી રહેલા વિકાસકાર્યોને કારણે હવામાં ધૂળકણોનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે.

બૉમ્બે હાઈકોર્ટનું કડક વલણ

મુંબઈ અને મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન રિજનમાં વધતા ઍર-પોલ્યુશન મુદ્દે બૉમ્બે હાઈકોર્ટે પણ ગંભીર નોંધ લીધી છે. હાઈકોર્ટે હવામાં પ્રદૂષણને અંકુશમાં લેવા અને તેને અટકાવવા માટે યોગ્ય પગલાં સૂચવવા માટે એક વિશેષ સમિતિની રચના કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.

અહેવાલ મુજબ, આ સમિતિની સાપ્તાહિક બેઠક યોજાશે અને તે 5 માર્ચ સુધીમાં કોર્ટ સમક્ષ પોતાનો પ્રથમ રિપોર્ટ (ફર્સ્ટ રિપોર્ટ) રજૂ કરે તેવી અપેક્ષા છે. આ સમિતિ દ્વારા પ્રદૂષણના સ્ત્રોતો, તેના આરોગ્ય પર પડતા પ્રભાવ, તેમજ તાત્કાલિક અને દીર્ઘકાલીન ઉકેલ અંગે ભલામણ કરવામાં આવશે.

મુંબઈગરાઓનો સીધો આરોપ: કોંક્રિટ વર્ક

મુંબઈગરાઓમાં વ્યાપક રીતે એક જ ચર્ચા સાંભળવા મળી રહી છે – “શહેરમાં પૂરજોશમાં ચાલી રહેલું કોંક્રિટ વર્ક જ આ પરિસ્થિતિ માટે જવાબદાર છે.” હાલની સ્થિતિએ મુંબઈમાં 918 જેટલા રસ્તાઓ પર કોંક્રિટાઈઝેશનનું કામ ચાલી રહ્યું છે. દિવસ-રાત ચાલતા રોડવર્ક, ખોદકામ, મલબા અને સિમેન્ટની ધૂળ હવામાં ભળી જતા શહેરનું શ્વાસ લેવુ મુશ્કેલ બનતું જાય છે.

સ્થાનિક નાગરિકોનું કહેવું છે કે વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ તેની સાથે પર્યાવરણ અને નાગરિકોના આરોગ્યનું પણ ધ્યાન રાખવું એટલું જ જરૂરી છે. “રસ્તા બની જશે, પરંતુ જો લોકો બીમાર પડી જશે તો વિકાસનો અર્થ શું?” એવો સવાલ હવે સામાન્ય મુંબઈગરાઓ પૂછવા લાગ્યા છે.

શિયાળામાં પ્રદૂષણ વધુ ખતરનાક

પર્યાવરણ નિષ્ણાતો જણાવે છે કે શિયાળાની ઋતુમાં હવાની ગતિ ઓછી હોવાથી પ્રદૂષણના કણો હવામાં જ અટકી જાય છે. પરિણામે સ્મોગની પરત રચાય છે અને AQI ઝડપથી બગડે છે. વાહનવ્યવહાર, બાંધકામ, ઉદ્યોગો અને ખુલ્લા કચરાના દહન જેવી પ્રવૃત્તિઓ શિયાળામાં વધુ અસરકારક રીતે પ્રદૂષણ વધારતી હોય છે.

આરોગ્ય પર પડતી અસર

ડોક્ટરોના જણાવ્યા અનુસાર, હાલના હવામાનમાં

• આંખોમાં બળતરા

• ગળામાં દુખાવો

• સતત ઉધરસ

• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ

• માથાનો દુખાવો

• એલર્જી અને દમના દર્દીઓમાં તકલીફ

જેવી સમસ્યાઓ વધતી જઈ રહી છે. ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોને બિનજરૂરી બહાર નીકળવાનું ટાળવાની સલાહ આપવામાં આવી રહી છે.

નાગરિકોમાં જાગૃતિ જરૂરી વિશેષજ્ઞો માને છે કે માત્ર સરકાર કે મહાનગરપાલિકાના પ્રયાસોથી નહીં, પરંતુ નાગરિકોની જાગૃતિ અને સહકારથી જ આ સમસ્યાનો ઉકેલ શક્ય છે. વાહનોનો ઓછો ઉપયોગ, જાહેર પરિવહન અપનાવવું, ખુલ્લામાં કચરો ન સળગાવવો, નિયમોનું પાલન કરવું – આવા નાના પગલાં પણ મોટા ફેરફાર લાવી શકે છે.

અંતમાં…

મુંબઈ આજે વિકાસની ગતિએ દોડતું શહેર છે, પરંતુ આ દોડમાં જો હવા જ ઝેરી બની જાય તો તે ચિંતાજનક છે. શિયાળાની ઠંડી સાથે વધતું ઍર-પોલ્યુશન હવે માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો નથી રહ્યો, પરંતુ જન આરોગ્યનો ગંભીર પ્રશ્ન બની ગયો છે. બીએમસી, ન્યાયતંત્ર અને નાગરિકો – ત્રણેયે મળીને તાત્કાલિક અને અસરકારક પગલાં નહીં ભરે તો આવનારા દિવસોમાં મુંબઈગરાઓ માટે “સ્વચ્છ શ્વાસ” એક વૈભવી વસ્તુ બની જશે.