ગીર / ગાંધીનગર :
એશિયાટિક સિંહોના એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન તરીકે ઓળખાતું ગીર આજે માત્ર ગુજરાત નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશનું ગૌરવ છે. સિંહો, ચિત્તા, દીપડા સહિત અનેક વન્યપ્રાણીઓની સુરક્ષા રાજ્ય સરકાર માટે હંમેશા પ્રાથમિકતા રહી છે. હવે ગીરના જંગલોમાં વસતા વન્યજીવો – ખાસ કરીને સિંહોની સુરક્ષા માટે ગુજરાત સરકાર અને રેલ્વે વિભાગે મળીને એક ઐતિહાસિક અને દીર્ઘદ્રષ્ટિપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે.
ગીરના જંગલ વિસ્તારમાંથી પસાર થતી રેલવે લાઈન અને વધતી માનવ પ્રવૃત્તિ વચ્ચે વન્યપ્રાણીઓની સલામતી સુનિશ્ચિત કરવા માટે 5 નવા અંડરપાસના બાંધકામને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જ્યારે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત ઇન્ટ્રુઝન ડિટેક્શન સિસ્ટમ (IDS) અમલમાં મૂકવાનો પણ નિર્ણય લેવાયો છે. આ માહિતી 06 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ રેલ્વે મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે રાજ્યસભામાં લેખિત જવાબમાં આપી હતી, જે અંગે રાજ્યસભાના સાંસદ પરિમલ નથવાણીએ ટ્વિટ કરીને જનતાને માહિતગાર કર્યા હતા.
🦁 ગીર – એશિયાટિક સિંહોની છેલ્લી આશા
ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને સિંહ વન્યજીવ અભયારણ્ય એ વિશ્વમાં એકમાત્ર સ્થાન છે જ્યાં એશિયાટિક સિંહો કુદરતી રીતે વસે છે. વર્ષોથી ગુજરાત સરકારે સિંહ સંરક્ષણ માટે અનેક પગલાં લીધા છે:
-
ગીર વિસ્તારનું વિસ્તરણ
-
વન્યજીવો માટે પાણીના કુંડ અને ખાડા
-
મેડિકલ મોનિટરિંગ
-
GPS કોલર દ્વારા ટ્રેકિંગ
પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એક નવી ચિંતા સામે આવી છે – રેલવે લાઈનો અને હાઈવે પાર કરતી વખતે વન્યપ્રાણીઓના અકસ્માતો. ખાસ કરીને રેલવે ટ્રેક પર સિંહોના મોતની ઘટનાઓએ તંત્રને વધુ સચેત બનવા મજબૂર કર્યું છે.
🚆 રેલવે લાઈન અને સિંહોની મૂવમેન્ટ – મોટો પડકાર
ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને સિંહ અભયારણ્યમાંથી પસાર થતી પશ્ચિમ રેલ્વેના ભાવનગર ડિવિઝન હેઠળની દામનગર–પીપાવાવ સેક્શનની રેલવે લાઈન સિંહોની સ્વાભાવિક મૂવમેન્ટ ઝોનમાં આવે છે.
-
કુલ લંબાઈ : 115 કિમી
-
વિસ્તાર : ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને આસપાસનો જંગલ વિસ્તાર
-
જોખમ : રાત્રિ દરમિયાન સિંહો અને અન્ય વન્યપ્રાણીઓ ટ્રેક પાર કરે છે
અગાઉ કેટલીક દુર્ઘટનાઓ સર્જાઈ હતી, જેના પગલે વન્યજીવ પ્રેમીઓ, પર્યાવરણવિદો અને સામાજિક સંગઠનો દ્વારા સરકારને કડક પગલાં લેવા માગ કરવામાં આવી હતી.
🛤️ 5 નવા અંડરપાસ – વન્યપ્રાણીઓ માટે સુરક્ષિત માર્ગ
આ પડકારને ધ્યાને રાખીને હવે ગીરના જંગલ વિસ્તારમાં 5 નવા અંડરપાસના બાંધકામને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
🔹 અંડરપાસ શું છે?
અંડરપાસ એ રેલવે ટ્રેક અથવા રસ્તા નીચેથી પસાર થતો એવો માર્ગ છે, જેના દ્વારા વન્યપ્રાણીઓ સુરક્ષિત રીતે એક વિસ્તારથી બીજા વિસ્તારમાં જઈ શકે છે.
🔹 હાલની સ્થિતિ
-
હાલમાં ગીર વિસ્તારમાં 2 અંડરપાસ કાર્યરત છે
-
આ અંડરપાસનો ઉપયોગ સિંહો, દીપડા, હરણો સહિતના પ્રાણીઓ નિયમિત રીતે કરે છે
-
નવા અંડરપાસથી વન્યજીવોની મૂવમેન્ટ વધુ સલામત બનશે
🔹 નવા અંડરપાસના ફાયદા
-
રેલ અકસ્માતોની સંભાવના ઘટશે
-
સિંહોની કુદરતી મૂવમેન્ટમાં અડચણ નહીં આવે
-
માનવ–વન્યજીવ સંઘર્ષમાં ઘટાડો
-
પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકાસ
વન વિભાગના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, અંડરપાસો સિંહ સંરક્ષણમાં ગેમ ચેન્જર સાબિત થશે.
🤖 AI આધારિત ઇન્ટ્રુઝન ડિટેક્શન સિસ્ટમ (IDS) – આધુનિક ટેકનોલોજીથી સુરક્ષા
અંડરપાસ સાથે સાથે સરકારે એક વધુ મહત્વપૂર્ણ અને આધુનિક નિર્ણય લીધો છે – આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત ઇન્ટ્રુઝન ડિટેક્શન સિસ્ટમ (IDS) નો અમલ.
🔸 IDS શું છે?
IDS એ એક સ્માર્ટ સિસ્ટમ છે જે:
-
કેમેરા, સેન્સર અને AI અલ્ગોરિધમ દ્વારા
-
રેલવે ટ્રેક પર અથવા નજીક વન્યપ્રાણીની હાજરી ઓળખે છે
-
તાત્કાલિક એલર્ટ જનરેટ કરે છે
🔸 ક્યાં અમલ થશે?
-
દામનગર–પીપાવાવ સેક્શનના 115 કિમી વિસ્તારમાં
-
ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને સિંહ અભયારણ્યની અંદર
🔸 IDS કેવી રીતે કામ કરશે?
-
AI કેમેરા રેલવે ટ્રેકની સતત દેખરેખ રાખશે
-
સિંહ અથવા અન્ય પ્રાણી ટ્રેક નજીક આવે તો સિસ્ટમ તરત ઓળખશે
-
કંટ્રોલ રૂમ અને ટ્રેન ડ્રાઈવર સુધી એલર્ટ પહોંચશે
-
ટ્રેનની ગતિ ધીમી કરવામાં આવશે અથવા રોકી દેવામાં આવશે
આ સિસ્ટમથી રેલવે અને વન વિભાગ વચ્ચે રિયલ-ટાઈમ કો-ઓર્ડિનેશન શક્ય બનશે.
🏛️ રાજ્યસભામાં પ્રશ્ન અને કેન્દ્ર સરકારનો જવાબ
આ સમગ્ર મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય રાજ્યસભાના સાંસદ પરિમલ નથવાણી દ્વારા ઉઠાવેલા પ્રશ્નના જવાબમાં સામે આવ્યો છે.
-
તારીખ : 06 ફેબ્રુઆરી, 2026
-
જવાબ આપનાર : રેલ્વે મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવ
રેલ્વે મંત્રીએ લેખિત જવાબમાં સ્પષ્ટ જણાવ્યું હતું કે:“ગીરના જંગલ વિસ્તારમાં સિંહોની સુરક્ષા માટે 5 નવા અંડરપાસ અને AI આધારિત IDS અમલમાં મૂકવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે.”આ માહિતી પરિમલ નથવાણીએ ટ્વિટ કરીને જાહેર કરી હતી, જેના બાદ સમગ્ર રાજ્યમાં આ નિર્ણયને આવકાર મળ્યો છે.
🐾 સિંહ સંરક્ષણ માટે ગુજરાત સરકારનો સતત પ્રયાસ
ગુજરાત સરકાર છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી સિંહ સંરક્ષણ માટે મિશન મોડમાં કામ કરી રહી છે:
-
Project Lion
-
વન્યજીવ હેલ્થ મોનિટરિંગ
-
રેસ્ક્યૂ ટીમો
-
GPS કોલર
-
વન્યજીવ મિત્ર યોજના
હવે અંડરપાસ અને AI ટેકનોલોજી ઉમેરાતા, ગીર વિશ્વના સૌથી આધુનિક વન્યજીવ સંરક્ષણ મોડલમાંનું એક બનશે.
🌱 પર્યાવરણ અને વિકાસ વચ્ચે સંતુલન
આ નિર્ણય એ પણ સાબિત કરે છે કે:
-
વિકાસ અટકાવ્યા વગર
-
પર્યાવરણ અને વન્યજીવોની સુરક્ષા શક્ય છે
રેલવે પ્રોજેક્ટ, પોર્ટ કનેક્ટિવિટી અને ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે સાથે વન્યજીવ સંરક્ષણને પ્રાથમિકતા આપવી એ ગુજરાત મોડલની વિશેષતા છે.
📢 વન્યજીવ પ્રેમીઓ અને નિષ્ણાતોની પ્રતિક્રિયા
વન્યજીવ નિષ્ણાતો અને પર્યાવરણપ્રેમીઓએ આ નિર્ણયને:
-
“દૂરદ્રષ્ટિપૂર્ણ”
-
“જરૂરી અને સમયોચિત”
-
“સિંહોના ભવિષ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ”
રૂપે વખાણ્યો છે.
🔍 નિષ્કર્ષ
ગીરના સિંહો માત્ર ગુજરાતની ઓળખ નથી, પરંતુ ભારતની જૈવ વૈવિધ્યતાનું ગૌરવ છે. 5 નવા અંડરપાસ અને AI આધારિત IDSનો નિર્ણય એ સાબિત કરે છે કે ગુજરાત સરકાર અને કેન્દ્ર સરકાર વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે ગંભીર છે.
આ પગલાંથી:
-
સિંહોના અકસ્માતો ઘટશે
-
કુદરતી નિવાસસ્થાન વધુ સુરક્ષિત બનશે
-
ગીરનું ભવિષ્ય વધુ ઉજ્જવળ બનશે
