૪ દિવસીય વૈજ્ઞાનિક ઉત્સવમાં ૪૦૦ સરકારી વિદ્યાર્થીઓ બનાવશે વૈજ્ઞાનિક રમકડાં, આયુર્વેદ પ્રદર્શન સાથે પરંપરા અને વિજ્ઞાનનો સંગમ
જામનગર શહેરે રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન દિવસ–2026ની ઉજવણીને અનોખી દિશા આપતા એક પ્રેરણાદાયી અને જ્ઞાનવર્ધક કાર્યક્રમનો સાક્ષી બનવાનો અવસર મેળવ્યો છે. Institute of Teaching and Research in Ayurveda (ITRA) દ્વારા ધન્વંતરી મેદાન ખાતે ૨૩ થી ૨૬ ફેબ્રુઆરી દરમિયાન ચાર દિવસીય ‘લાઇવ STEM વર્કશોપ’નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં જામનગર મહાનગરપાલિકા હેઠળની સરકારી શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતા ધોરણ ૬ થી ૧૦ના આશરે ૪૦૦ વિદ્યાર્થીઓ ભાગ લઈ રહ્યા છે. આ વર્કશોપ સંપૂર્ણપણે નિઃશુલ્ક રાખવામાં આવ્યો છે અને તેનો સમગ્ર ખર્ચ ITRA દ્વારા ઉઠાવવામાં આવ્યો છે, જે સરકારી શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે મોટી પ્રેરણા સમાન છે.
આ કાર્યક્રમ માત્ર એક વર્કશોપ પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, ઇજનેરી અને ગણિત એટલે કે STEM વિષયને પ્રયોગાત્મક રીતે સમજાવતો એક જીવંત શૈક્ષણિક ઉત્સવ છે. વિદ્યાર્થીઓને માત્ર પુસ્તકી જ્ઞાન નહીં પરંતુ પોતાના હાથોથી મોડલ બનાવવાની તક મળી રહી છે, જે તેમને નવીન વિચારશક્તિ અને સર્જનાત્મકતા તરફ પ્રેરિત કરે છે.
કલેક્ટર દ્વારા ઉદ્ઘાટન, વૈજ્ઞાનિક વિચારધારાનો સંદેશ
આ કાર્યક્રમનું ઉદ્ઘાટન જામનગરના જિલ્લા કલેક્ટર કેટન ઠક્કરના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું. પોતાના ઉદ્ઘાટન સંબોધનમાં કલેક્ટરે જણાવ્યું કે વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ વિના રાષ્ટ્રનો સર્વાંગી વિકાસ શક્ય નથી. તેમણે વિદ્યાર્થીઓને પ્રયોગો દ્વારા શીખવા અને પ્રશ્નો પૂછવાની ટેવ વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા.
તેમણે ખાસ કરીને સરકારી શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે આવી તક ઉપલબ્ધ કરાવવા બદલ ITRAને અભિનંદન પાઠવ્યા અને કહ્યું કે આ પ્રકારના કાર્યક્રમો ભવિષ્યના વૈજ્ઞાનિકો અને ઇનોવેટર્સ તૈયાર કરશે.
STEM: નવી શિક્ષણ પરિભાષા
STEM એટલે Science, Technology, Engineering અને Mathematics – આ ચાર વિષયોના સંયોજનથી રચાયેલી નવી શૈક્ષણિક પદ્ધતિ. આ પદ્ધતિમાં સિદ્ધાંતોને પ્રયોગો સાથે જોડવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓને લાઇવ મોડલ બનાવતાં, રમકડાં દ્વારા વિજ્ઞાન સમજતાં અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરતાં શીખવાની તક મળે છે.
વર્કશોપ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓએ નીચે મુજબના વૈજ્ઞાનિક મોડલ અને રમકડાં તૈયાર કર્યા:
-
સરળ ઇલેક્ટ્રિક સર્કિટ આધારિત રમકડાં
-
પવનચક્કી મોડલ
-
પાણીના દબાણથી ચાલતી મશીનો
-
સોલાર એનર્જી આધારિત નાના ઉપકરણો
-
ગણિતીય પઝલ અને લોજિકલ ગેમ્સ
આ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને વિજ્ઞાનને મનોરંજક અને ઉપયોગી રીતે સમજવાની તક મળી રહી છે.
તજજ્ઞોના માર્ગદર્શન હેઠળ પ્રયોગાત્મક શિક્ષણ
વિદ્યાર્થીઓને STEM વિષયના નિષ્ણાતો દ્વારા માર્ગદર્શન આપવામાં આવી રહ્યું છે. પ્રત્યેક ગ્રુપને અલગ અલગ પ્રોજેક્ટ આપવામાં આવ્યા છે, જેથી તેઓ ટીમ વર્ક, સમસ્યા નિવારણ અને નવીનતા જેવી કુશળતાઓ વિકસાવી શકે.
કાર્યક્રમમાં જોડાયેલા શિક્ષકો અને વૈજ્ઞાનિકોએ જણાવ્યું કે બાળકોમાં રહેલી કુદરતી જિજ્ઞાસા જો યોગ્ય દિશામાં માર્ગદર્શન મળે તો તેઓ અદ્ભુત સર્જનાત્મકતા બતાવી શકે છે.
આયુર્વેદ પ્રદર્શન: પરંપરા અને વિજ્ઞાનનો સંગમ
STEM વર્કશોપ સાથે ITRA દ્વારા આયુર્વેદ પ્રદર્શનનું પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું છે, જે કાર્યક્રમને વિશેષ બનાવે છે. વિદ્યાર્થીઓને ભારતની પ્રાચીન ચિકિત્સા પદ્ધતિ આયુર્વેદના વૈજ્ઞાનિક આધાર વિશે માહિતી આપવામાં આવી રહી છે.
આ પ્રદર્શનમાં વિદ્યાર્થીઓને નીચેના વિષયો વિશે માહિતી આપવામાં આવી રહી છે:
-
દોષ, ધાતુ અને મલનો વૈજ્ઞાનિક અભિગમ
-
ઔષધીય છોડોના ગુણધર્મો
-
ઘરઆંગણે ઉપલબ્ધ ઔષધીય વનસ્પતિ
-
આયુર્વેદિક ઉપચાર પદ્ધતિઓ
વિદ્યાર્થીઓ માટે જીવંત ઔષધીય છોડોની ઓળખ અને તેમની ઉપયોગિતા સમજાવતી પ્રદર્શન ગેલેરી ખાસ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની છે.
નિઃશુલ્ક પ્રવેશ પાસ અને મહાનગરપાલિકાનો સહયોગ
આ કાર્યક્રમ માટે ITRA દ્વારા જામનગર મહાનગરપાલિકાની શિક્ષણ સમિતિ મારફતે સરકારી શાળાઓમાં નિઃશુલ્ક પ્રવેશ પાસનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પગલાંથી આર્થિક રીતે પછાત વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને પણ ગુણવત્તાસભર વૈજ્ઞાનિક શિક્ષણનો લાભ મળ્યો છે.
એમ.ડી. મહેતા વિજ્ઞાન કેન્દ્ર, ધ્રોલનો સહયોગ
આ સમગ્ર વર્કશોપનું આયોજન M. D. Mehta Science Centreના સહયોગથી કરવામાં આવી રહ્યું છે. વિજ્ઞાન કેન્દ્રના પ્રોગ્રામ ઓફિસર સંજય પંડ્યાએ જણાવ્યું કે આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય હેતુ વિદ્યાર્થીઓમાં વૈજ્ઞાનિક ચિંતન અને પ્રયોગાત્મક શિક્ષણ પ્રત્યે રસ વધારવાનો છે.
આયોજક મંડળ અને આગેવાનોની ઉપસ્થિતિ
કાર્યક્રમમાં ITRAની ડાયરેક્ટર ડૉ. તનુજા નેસારી રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન દિવસ–2026 આયોજન સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે જોડાયા હતા. તેમણે પોતાના સંબોધનમાં જણાવ્યું કે વિજ્ઞાન અને આયુર્વેદ વચ્ચેનો સંબંધ ખૂબ જ ગાઢ છે અને આ બંનેનો સમન્વય ભવિષ્યના આરોગ્ય ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
અતિથિ વિશેષ તરીકે રાધેશ્યામ પાંડે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા, જ્યારે સંકલ્પના પ્રમુખ લેખક અને સંચાલક ડૉ. દીપક પાંડેએ વિદ્યાર્થીઓને વૈજ્ઞાનિક વિચારશક્તિ વિકસાવવાની પ્રેરણા આપી.
આ સમગ્ર માસ દરમિયાન ચાલનારી પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન ITRAના ડાયરેક્ટરના માર્ગદર્શન હેઠળ બાયોકેમિસ્ટ્રી લેબોરેટરીના વડા ડૉ. ગોપીનાથ અગ્નિહોત્રમ દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યું છે.
વિદ્યાર્થીઓમાં ઉત્સાહનો માહોલ
કાર્યક્રમમાં ભાગ લેનાર વિદ્યાર્થીઓમાં ભારે ઉત્સાહ જોવા મળ્યો હતો. ઘણા વિદ્યાર્થીઓએ જણાવ્યું કે તેઓ પ્રથમ વખત પોતાના હાથથી વિજ્ઞાનના મોડલ બનાવી રહ્યા છે. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ ભવિષ્યમાં વૈજ્ઞાનિક બનવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી.
શિક્ષકોના જણાવ્યા અનુસાર આ પ્રકારના પ્રયોગાત્મક કાર્યક્રમો વિદ્યાર્થીઓમાં આત્મવિશ્વાસ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ભવિષ્ય માટેનો માર્ગ
ITRA દ્વારા આયોજિત આ લાઇવ STEM વર્કશોપ માત્ર એક કાર્યક્રમ નહીં પરંતુ શિક્ષણની નવી દિશા દર્શાવતો પ્રયોગ છે. સરકારી શાળાના વિદ્યાર્થીઓને વૈજ્ઞાનિક સાધનો, નિષ્ણાતોનું માર્ગદર્શન અને પ્રયોગાત્મક શિક્ષણ મળવાથી તેઓ ભવિષ્યમાં સંશોધન, ઇનોવેશન અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે આગળ વધી શકે છે.
નિષ્કર્ષ
રાષ્ટ્રીય વિજ્ઞાન દિવસ–2026ની ઉજવણીને જામનગરમાં વૈજ્ઞાનિક અને શૈક્ષણિક ઉત્સવમાં ફેરવતા ITRAએ એક અનોખો પ્રયોગ કર્યો છે. STEM અને આયુર્વેદનો સંગમ, સરકારી વિદ્યાર્થીઓને મળેલી પ્રયોગાત્મક તક અને નિઃશુલ્ક ભાગીદારી – આ તમામ બાબતો આ કાર્યક્રમને વિશેષ બનાવે છે.
આ પ્રકારના કાર્યક્રમો ભારતના વૈજ્ઞાનિક ભવિષ્ય માટે મજબૂત પાયો રચે છે અને “વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ સાથેની નવી પેઢી” તૈયાર કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જામનગર માટે આ ગૌરવની ક્ષણ છે કે અહીંથી ભવિષ્યના વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોનું સર્જન થવાનું શરૂ થયું છે.
