ભારતીય રેલવેમાં તત્કાલ અને ઍડ્વાન્સ ટિકિટ બુકિંગ દરમિયાન સામાન્ય મુસાફરોને લાંબા સમયથી પડી રહેલી મુશ્કેલીઓને ધ્યાનમાં રાખીને IRCTC દ્વારા મોટું ટેકનિકલ અને પ્રાશાસનિક પગલું લેવામાં આવ્યું છે. ટિકિટ-ફ્રોડ, બલ્ક બુકિંગ અને બોટ આધારિત રિઝર્વેશન પર કાબૂ મેળવવા માટે વર્ષ ૨૦૨૫ દરમિયાન કુલ ૩.૦૩ કરોડ શંકાસ્પદ અને બનાવટી યુઝર અકાઉન્ટ બ્લૉક કરવામાં આવ્યા છે. સાથે જ હવે તત્કાલ અને ઍડ્વાન્સ ટિકિટ બુક કરવા માટે આધાર કાર્ડ નંબર સાથે અકાઉન્ટ લિન્ક કરવું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે.
આ નિર્ણયને કારણે લાંબા સમયથી સક્રિય એજન્ટ માફિયા, બોટ નેટવર્ક અને બલ્ક બુકિંગ કરનાર તત્વો પર મોટો પ્રહાર થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
સામાન્ય મુસાફરો માટે રાહતનો નિર્ણય
રેલવે મંત્રાલયના સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ વર્ષોથી એક જ ફરિયાદ આવતી હતી કે ટિકિટ બુકિંગ ખૂલતાંની સાથે જ થોડા સેકન્ડમાં ટ્રેન ફુલ થઈ જાય છે અને સામાન્ય મુસાફરોને તત્કાલ ટિકિટ મળતી નથી. તપાસમાં બહાર આવ્યું હતું કે ઘણા એજન્ટો બોટ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને એક સાથે સેકડો ટિકિટ બુક કરી લેતા હતા.
આ કારણે સામાન્ય લોકો, ખાસ કરીને
-
વિદ્યાર્થીઓ
-
નોકરીયાત વર્ગ
-
તાત્કાલિક મુસાફરી કરનાર દર્દીઓ
ને ભારે મુશ્કેલી પડતી હતી.
આ પરિસ્થિતિને સુધારવા માટે Indian Railways અને IRCTCએ સંયુક્ત રીતે આ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું.
૩.૦૩ કરોડ શંકાસ્પદ અકાઉન્ટ બ્લૉક
ટેકનિકલ ઑડિટ અને ડેટા એનાલિસિસ બાદ જાણવા મળ્યું કે લાખો અકાઉન્ટમાં
-
એકસરખા મોબાઇલ નંબર
-
નકલી ઇમેઇલ
-
બોટ આધારિત લોગિન
-
અસામાન્ય બુકિંગ પેટર્ન
મળ્યા હતા.
આવા તમામ અકાઉન્ટને તબક્કાવાર બ્લૉક કરવામાં આવ્યા. કુલ મળીને ૩.૦૩ કરોડ અકાઉન્ટને સિસ્ટમમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે.
આ ઉપરાંત ૪.૮૬ કરોડ અકાઉન્ટને ફરીથી રી-વૅલિડેશન માટે મૂકવામાં આવ્યા છે. એટલે કે, યુઝરને પોતાની ઓળખ અને વિગતો ફરીથી ચકાસવી પડશે.
આધાર લિન્ક ફરજિયાત : મોટો ગેમ ચેન્જર
નવી વ્યવસ્થા મુજબ હવે
➡️ ફક્ત આધાર કાર્ડ સાથે લિન્ક કરેલા અકાઉન્ટથી જ
-
તત્કાલ ટિકિટ
-
ઍડ્વાન્સ રિઝર્વેશન
કરી શકાશે.
આથી એક વ્યક્તિ એક જ અકાઉન્ટથી મર્યાદિત ટિકિટ બુક કરી શકશે અને બલ્ક બુકિંગ અટકશે.
આધાર આધારિત વેરિફિકેશનથી
✔ નકલી અકાઉન્ટ ઘટશે
✔ એક જ વ્યક્તિ દ્વારા અનેક બુકિંગ અટકશે
✔ પારદર્શિતા વધશે
એજન્ટ લોબી પર કડક કાબૂ
અગાઉ ઘણા બુકિંગ એજન્ટો એક સાથે અનેક ID બનાવીને ટિકિટ બુક કરતા હતા.
બોટ સોફ્ટવેરના કારણે
-
બુકિંગ ઓપન થતા જ સેકન્ડોમાં સીટ ફુલ થઈ જતી
-
પછી એ જ ટિકિટ બ્લૅકમાં વેચાતી
નવી સિસ્ટમમાં
✔ બોટ લોગિન પર પ્રતિબંધ
✔ એન્ટિ-બોટ ટૂલ્સ લાગુ
✔ CAPTCHA દૂર પરંતુ AI આધારિત ચેક
કરવામાં આવ્યા છે.
આ પગલાંથી ગેરકાયદેસર ટિકિટ વેચાણમાં મોટો ઘટાડો થવાની સંભાવના છે.
ટેક્નિકલ અપગ્રેડ : વેબસાઇટ અને ઍપ ઝડપી
IRCTCએ ફક્ત ફ્રોડ રોકવા જ નહીં પરંતુ યુઝર અનુભવ સુધારવા માટે પણ મોટા ફેરફાર કર્યા છે.
નવી સુવિધાઓમાં
-
વેબસાઇટ અને મોબાઇલ ઍપ વધુ ઝડપી
-
લોગિન પ્રક્રિયા સરળ
-
ટ્રેન લિસ્ટિંગ સમય પ્રમાણે
-
કસ્ટમાઇઝ્ડ ફિલ્ટર વિકલ્પ
-
ઝડપી પેમેન્ટ ગેટવે
સમાવેશ થાય છે.
કન્ટેન્ટ ડિલિવરી નેટવર્ક (CDN) લાગુ થતાં હવે સર્વર પર લોડ ઓછો રહેશે અને બુકિંગ સમય દરમિયાન સાઇટ ક્રેશ થવાની સમસ્યા ઘટશે.
૧૨,૮૧૯ શંકાસ્પદ ઇમેઇલ ડોમેન બ્લૉક
તપાસ દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે ઘણા બનાવટી અકાઉન્ટ માટે ચોક્કસ ઇમેઇલ ડોમેનનો ઉપયોગ થતો હતો. આવા ૧૨,૮૧૯ ડોમેનને બ્લૉક કરવામાં આવ્યા છે.
આથી મોટા પ્રમાણમાં ઓટોમેટેડ રજિસ્ટ્રેશન અટકી જશે.
સુરક્ષા અને ડેટા એનાલિટિક્સનો ઉપયોગ
IRCTCએ હવે અદ્યતન ડેટા એનાલિટિક્સ અને AI આધારિત મોનીટરીંગ શરૂ કર્યું છે.
આ સિસ્ટમ
-
અસામાન્ય બુકિંગ પેટર્ન શોધે છે
-
એક જ IP પરથી બહુ બુકિંગ થાય તો એલર્ટ આપે છે
-
શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન અટકાવે છે
આથી ભવિષ્યમાં મોટા પાયે ફ્રોડ થવાની શક્યતા ઘટશે.
મુસાફરોને શું કરવું પડશે?
નવી વ્યવસ્થા મુજબ મુસાફરોને
1️⃣ પોતાના IRCTC અકાઉન્ટમાં આધાર લિન્ક કરવું પડશે
2️⃣ મોબાઇલ OTP વેરિફિકેશન કરવું પડશે
3️⃣ સાચી માહિતી અપડેટ કરવી પડશે
જો આ પ્રક્રિયા નહીં કરવામાં આવે તો
➡️ તત્કાલ અથવા ઍડ્વાન્સ ટિકિટ બુક કરી શકાશે નહીં
સામાન્ય મુસાફરો માટે મોટા ફાયદા
આ પગલાંથી
✔ તત્કાલ ટિકિટ મળવાની સંભાવના વધશે
✔ બ્લૅક માર્કેટિંગ ઘટશે
✔ પારદર્શક સિસ્ટમ બનશે
✔ સર્વર સ્પીડ સુધરશે
ખાસ કરીને તહેવારો, પરીક્ષા અને ઇમરજન્સી મુસાફરી દરમિયાન લોકોને સીધી રાહત મળશે.
રેલવે મંત્રાલયનો દાવો
રેલવે અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ આ અભિયાનનો મુખ્ય હેતુ
“જેન્યુઇન મુસાફરોને પ્રાથમિકતા આપવી”
છે.
તેઓએ જણાવ્યું કે
➡️ ટિકિટિંગ સિસ્ટમ હવે વધુ સુરક્ષિત
➡️ બોટ અને ફ્રોડ નિયંત્રિત
➡️ પારદર્શિતા વધારવામાં સફળતા
મળી છે.
આગામી સમયમાં વધુ કડક પગલાં
સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ ભવિષ્યમાં
-
ફેસ વેરિફિકેશન
-
ડિજિટલ આઈડી
-
ડાયનામિક કોટા મોનીટરીંગ
જવા વિકલ્પો પણ લાગુ થઈ શકે છે.
નિષ્કર્ષ
IRCTC દ્વારા લેવામાં આવેલા આ પગલાં ભારતીય રેલવેના ડિજિટલ ટિકિટિંગ ઈતિહાસમાં એક મોટું સુધારાત્મક પગલું ગણાય છે. ૩.૦૩ કરોડ બનાવટી અકાઉન્ટ બ્લૉક કરવું, આધાર લિન્ક ફરજિયાત બનાવવું અને એન્ટિ-બોટ ટેક્નોલોજી લાગુ કરવાથી ટિકિટ ફ્રોડ સામે મોટો પ્રહાર થયો છે.
આ નિર્ણયથી લાંબા સમયથી ટિકિટ માટે સંઘર્ષ કરતા સામાન્ય મુસાફરોને સૌથી મોટી રાહત મળવાની છે અને રેલવે ટિકિટિંગ સિસ્ટમ વધુ પારદર્શક, ઝડપી અને સુરક્ષિત બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
