મિડલ ઈસ્ટમાં વધી રહેલા તણાવ અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિની અસર હવે વૈશ્વિક બજારો સાથે સાથે ભારતીય બજારમાં પણ જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ઉભી થયેલી અથડામણ તથા ગલ્ફ વિસ્તારમાં સર્જાયેલી અસ્થિરતા હવે ભારતના સૂકા મેવાના બજાર પર સીધી અસર કરતી જોવા મળી રહી છે.
છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં પિસ્તા, અંજીર અને કિસમિસ જેવા સૂકા મેવાના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો નોંધાયો છે. વેપારીઓના જણાવ્યા મુજબ પ્રતિ કિલોગ્રામ ૪૦ રૂપિયાથી લઈને ૧૦૦ રૂપિયાં સુધીનો વધારો થયો છે. આ ભાવવધારો આગળના દિવસોમાં વધુ વધવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
ભારત સૂકા મેવાના આયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં વિદેશી બજારો પર નિર્ભર છે. ખાસ કરીને ઈરાન, અફઘાનિસ્તાન અને અમેરિકા જેવા દેશો ભારત માટે મહત્વના સપ્લાયરો છે. પરંતુ હાલ ગલ્ફ વિસ્તારમાં સર્જાયેલી યુદ્ધજન્ય પરિસ્થિતિને કારણે દરિયાઈ વેપાર ખોરવાઈ ગયો છે, જેના કારણે સૂકા મેવાના પુરવઠામાં ખલેલ પડી છે.
ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં તણાવ અને વેપાર પર અસર
મિડલ ઈસ્ટ વિસ્તાર વૈશ્વિક વેપાર માટે અત્યંત મહત્વનો માનવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં આવેલા અનેક બંદરોમાંથી દુનિયાભરમાં માલની નિકાસ થાય છે.
હાલમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ઉભા થયેલા તણાવને કારણે ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં સુરક્ષા સ્થિતિ તંગ બની ગઈ છે. પરિણામે ઘણા બંદરો પર કામગીરી મર્યાદિત કરવામાં આવી છે અથવા સંપૂર્ણપણે બંધ કરવામાં આવી છે.
આ સ્થિતિને કારણે અનેક દેશો તરફ જતા કાર્ગો જહાજો અટકી ગયા છે. સૂકા મેવાના વેપારમાં પણ આ સમસ્યાનો સીધો પ્રભાવ જોવા મળી રહ્યો છે.
ઈરાન: સૂકા મેવાનો વૈશ્વિક કેન્દ્ર
ઈરાન વિશ્વના અગ્રણી સૂકા મેવાના ઉત્પાદકોમાંનો એક દેશ છે. ખાસ કરીને પિસ્તા અને કિસમિસના ઉત્પાદન માટે ઈરાનનું નામ વિશ્વભરમાં જાણીતું છે.
ભારત દર વર્ષે મોટી માત્રામાં પિસ્તા અને અન્ય સૂકા મેવા ઈરાનમાંથી આયાત કરે છે. વેપારીઓના જણાવ્યા મુજબ ભારતીય બજારમાં વેચાતા પિસ્તાનો મોટો ભાગ ઈરાનમાંથી આવે છે.
પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિને કારણે ઈરાનના મુખ્ય બંદરો બંધ થતા આ સપ્લાય ચેઇન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગઈ છે.
બંદર અબ્બાસ અને ચાબહાર બંદર બંધ
ઈરાનના બે મહત્વના બંદરો – બંદર અબ્બાસ અને ચાબહાર – હાલ તણાવને કારણે પ્રભાવિત થયા છે.
આ બંદરોમાંથી ભારત સહિત અનેક દેશોમાં દરિયાઈ માર્ગે માલની નિકાસ થતી હોય છે.
બંદરો બંધ થતા ઘણા કાર્ગો જહાજો અટકી ગયા છે અને તેમાં ભરાયેલ સૂકા મેવાના કન્ટેનરો સમયસર ભારત સુધી પહોંચી શકતા નથી.
પરિણામે બજારમાં નવા સ્ટોકનું આગમન ઘટી ગયું છે.
પિસ્તાના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો
પિસ્તા સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત સૂકા મેવામાંથી એક છે.
બજારના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર છેલ્લા થોડા દિવસોમાં પિસ્તાના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો નોંધાયો છે.
અગાઉ છાલવાળા પિસ્તા લગભગ ૧૨૦૦ થી ૧૩૦૦ રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામના ભાવે વેચાતા હતા, જ્યારે બીજવાળા પિસ્તા ૧૫૦૦ થી ૧૬૦૦ રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામના ભાવે મળતા હતા.
પરંતુ હાલ સપ્લાય ઘટતા ભાવમાં ૪૦ થી ૧૦૦ રૂપિયા સુધીનો વધારો નોંધાયો છે.
વેપારીઓનું માનવું છે કે જો પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી યથાવત રહેશે તો પિસ્તાના ભાવમાં વધુ ઉછાળો જોવા મળી શકે છે.
અંજીર પર પણ અસર
અંજીર પણ ભારતમાં લોકપ્રિય સૂકા મેવામાંથી એક છે.
અંજીરનો મોટો પુરવઠો અફઘાનિસ્તાનમાંથી આવે છે. પરંતુ અફઘાનિસ્તાનમાં પહેલાથી જ રાજકીય અને લોજિસ્ટિક્સ સંબંધિત સમસ્યાઓ ચાલી રહી છે.
હવે ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં ઉભી થયેલી કટોકટીના કારણે વેપાર માર્ગો વધુ પ્રભાવિત થયા છે.
આથી અંજીરના ભાવમાં પ્રતિ કિલોગ્રામ ૧૦૦ રૂપિયા સુધીનો વધારો થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
કિસમિસનો પુરવઠો ઘટ્યો
કિસમિસ માટે ભારત સ્થાનિક ઉત્પાદન અને આયાત બંને પર નિર્ભર છે.
પરંતુ આ વર્ષે સ્થાનિક ઉત્પાદન પણ ઓછું રહ્યું છે.
વેપારીઓના જણાવ્યા મુજબ ઘણા વિસ્તારોમાં આબોહવા સંબંધિત પરિસ્થિતિને કારણે દ્રાક્ષના પાકને નુકસાન થયું છે, જેના કારણે કિસમિસનું ઉત્પાદન ઓછું થયું છે.
આ સ્થિતિમાં આયાત પર વધુ નિર્ભરતા વધે છે. પરંતુ હાલ આયાતમાં અવરોધ આવતા કિસમિસના ભાવમાં પણ વધારો થવાની શક્યતા વધી ગઈ છે.
અખરોટના ભાવ હાલ સ્થિર
બાકીના સૂકા મેવાની સરખામણીએ અખરોટના ભાવ હાલમાં સ્થિર જોવા મળી રહ્યા છે.
તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે કાશ્મીર અને ઉત્તર ભારતના વિસ્તારોમાંથી સ્થાનિક અખરોટ બજારમાં આવી રહ્યા છે.
સ્થાનિક પુરવઠો ઉપલબ્ધ હોવાથી હાલમાં અખરોટના ભાવ પર ખાસ અસર પડી નથી.
પરંતુ જો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર લાંબા સમય સુધી પ્રભાવિત રહેશે તો અખરોટના બજાર પર પણ તેની અસર પડી શકે છે.
ભારત-પાકિસ્તાન તણાવની પહેલેથી અસર
વેપારીઓ જણાવે છે કે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે અફઘાનિસ્તાનથી આવતા વેપાર માર્ગો પહેલાથી જ પ્રભાવિત થયા હતા.
અફઘાનિસ્તાનમાંથી સૂકા મેવાના ઘણાં શિપમેન્ટ જમીન માર્ગે ભારત આવે છે.
પરંતુ સરહદી પરિસ્થિતિ તંગ બનતા આ વેપાર પર પણ અસર પડી હતી.
હવે ઈરાનથી સપ્લાય અટકતા સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની છે.
બજારમાં અનિશ્ચિતતા
સૂકા મેવાના વેપારીઓનું કહેવું છે કે હાલ બજારમાં અનિશ્ચિતતા જોવા મળી રહી છે.
નવા સ્ટોકની આવક ક્યારે શરૂ થશે તે અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા નથી.
વેપારીઓ પોતાના સ્ટોકને ધ્યાનમાં રાખીને વેચાણ કરી રહ્યા છે અને ઘણા વેપારીઓ નવા ઓર્ડર આપવા માટે પણ રાહ જોઈ રહ્યા છે.
તહેવારો અને લગ્નમાં વધતી માંગ
ભારતમાં સૂકા મેવાનો ઉપયોગ ખાસ કરીને તહેવારો અને લગ્ન પ્રસંગોમાં વધારે થાય છે.
રમઝાન, દિવાળી, ઈદ અને લગ્ન સીઝનમાં સૂકા મેવાની માંગ વધી જાય છે.
આ સમય દરમિયાન ભાવ વધતા સામાન્ય લોકોના ખર્ચમાં પણ વધારો થાય છે.
સામાન્ય લોકો પર અસર
સૂકા મેવાના ભાવમાં વધારાની સીધી અસર સામાન્ય લોકો પર પડે છે.
ઘણા પરિવારો તહેવારો અને ખાસ પ્રસંગો માટે સૂકા મેવાની ખરીદી કરતા હોય છે.
પરંતુ ભાવ વધતા લોકોની ખરીદ ક્ષમતા પર અસર પડે છે.
મીઠાઈ ઉદ્યોગ પર અસર
સૂકા મેવાના ભાવમાં વધારો મીઠાઈ ઉદ્યોગ માટે પણ પડકાર ઉભો કરી શકે છે.
ઘણી મીઠાઈઓમાં પિસ્તા, કાજૂ, અંજીર અને કિસમિસનો ઉપયોગ થાય છે.
જો સૂકા મેવાના ભાવ વધશે તો મીઠાઈના ભાવમાં પણ વધારો થઈ શકે છે.
આગામી દિવસોમાં શું થઈ શકે?
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ જો મિડલ ઈસ્ટમાં તણાવ ટૂંક સમયમાં શમશે તો બજાર ધીમે ધીમે સ્થિર થઈ શકે છે.
પરંતુ જો પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલશે તો સૂકા મેવાના ભાવમાં વધુ વધારો જોવા મળી શકે છે.
સરકાર અને વેપારીઓ માટે પડકાર
આ પરિસ્થિતિમાં સરકાર અને વેપારીઓ માટે સપ્લાય ચેઇન જાળવી રાખવી મોટો પડકાર બની શકે છે.
કેટલાક વેપારીઓ વિકલ્પ તરીકે અન્ય દેશોમાંથી આયાત વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
નિષ્કર્ષ
મિડલ ઈસ્ટમાં વધતા તણાવ અને ઈરાનના બંદરો બંધ થવાના કારણે ભારતના સૂકા મેવાના બજારમાં અસ્થિરતા ઉભી થઈ છે.
પિસ્તા, અંજીર અને કિસમિસના ભાવમાં વધારો નોંધાતા સામાન્ય ગ્રાહકો, વેપારીઓ અને મીઠાઈ ઉદ્યોગ પર તેની અસર જોવા મળી રહી છે.
આગામી દિવસોમાં મિડલ ઈસ્ટની પરિસ્થિતિ પર બધાની નજર રહેશે. જો તણાવ ટૂંક સમયમાં શમશે તો બજાર ફરી સ્થિર થઈ શકે છે, નહીં તો સૂકા મેવાના ભાવ વધુ ઊંચા જવાની શક્યતા છે.
