મુંબઈ શહેરમાં કુદરત અને વન્યજીવનને નજીકથી જોવા માટે જાણીતા રાણીબાગ ઝૂમાં આજે એક અનોખી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે. અહીં ગીરના જંગલ જેવી રચના કરીને એશિયાઈ સિંહોને આવકારવા માટે ખાસ ‘ગીરનો નેસ’ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ સિંહોના અભાવે આ આખું હેબિટેટ છેલ્લા ચાર વર્ષથી ખાલી પડ્યું છે. મુલાકાતીઓ જ્યારે આ વિભાગમાં પહોંચે છે ત્યારે તેમને કુદરતી વાતાવરણ તો જોવા મળે છે, પરંતુ સિંહ ન દેખાતા નિરાશા અનુભવે છે.
આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને મુંબઈની મેયર રિતુ તાવડેએ ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન ભૂપેન્દ્ર પટેલને પત્ર લખીને રાણીબાગ ઝૂ માટે બે જોડી એશિયાઈ સિંહ આપવા વિનંતી કરી છે. મેયરે પોતાના પત્રમાં જણાવ્યું છે કે મુંબઈનું રાણીબાગ ઝૂ ગીરના જંગલ જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી કરીને સિંહોને આવકારવા સંપૂર્ણ તૈયાર છે અને હવે માત્ર ગુજરાત સરકારની મંજૂરીની રાહ જોવાઈ રહી છે.
રાણીબાગ ઝૂ – મુંબઈનું ઐતિહાસિક પ્રાણી સંગ્રહાલય
મુંબઈના બાયકુલ્લા વિસ્તારમાં આવેલું રાણીબાગ ઝૂ શહેરનું સૌથી જૂનું અને લોકપ્રિય પ્રાણી સંગ્રહાલય છે. તેનો સત્તાવાર નામ ‘વીરમાતા જિજાબાઈ ભોંસલે ઉદ્યાન અને પ્રાણી સંગ્રહાલય’ છે. અહીં દરરોજ હજારો લોકો કુદરત અને વન્યજીવનને નજીકથી જોવા માટે આવે છે.
રાણીબાગ માત્ર પ્રાણી સંગ્રહાલય જ નથી, પરંતુ તે મુંબઈ શહેર માટે એક મહત્વપૂર્ણ પર્યટન સ્થળ પણ છે. અહીં વિવિધ જાતિના પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને સરિસૃપોનું સંરક્ષણ કરવામાં આવે છે. બાળકો, વિદ્યાર્થીઓ તેમજ કુદરતપ્રેમીઓ માટે આ સ્થળ શિક્ષણ અને મનોરંજન બંને માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં રાણીબાગ ઝૂમાં આધુનિક સુવિધાઓ ઉમેરવામાં આવી છે. પ્રાણીઓ માટે વિશાળ અને કુદરતી હેબિટેટ બનાવવામાં આવ્યા છે જેથી તેઓ વધુ સ્વસ્થ અને આરામદાયક વાતાવરણમાં રહી શકે.
ગીરના નેસ જેવી રચના
એશિયાઈ સિંહોને આવકારવા માટે રાણીબાગ ઝૂમાં ગીરના જંગલ જેવી પરિસ્થિતિ ઉભી કરવામાં આવી છે. આ હેબિટેટને ખાસ રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે જેથી સિંહોને કુદરતી વાતાવરણનો અનુભવ મળી શકે.
આ હેબિટેટમાં પથ્થરની ગુફાઓ બનાવવામાં આવી છે જ્યાં સિંહ આરામ કરી શકે. ઉપરાંત પાણી માટે તળાવ અને પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવી છે. માટીના કાચા મકાનો બનાવવામાં આવ્યા છે જે ગીરના માલધારી ગામોની યાદ અપાવે છે.
આ ઉપરાંત ગીરના જંગલ જેવી લીલોતરી પણ અહીં ઉભી કરવામાં આવી છે. વિવિધ પ્રકારના ઝાડ અને છોડ વાવવામાં આવ્યા છે જેથી સમગ્ર વિસ્તાર કુદરતી દેખાય.
માલધારી વસાહતની થીમ
રાણીબાગના સિંહ હેબિટેટને ખાસ કરીને ગીરના માલધારી વસાહતોની થીમ પર ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. ગીર વિસ્તારમાં માલધારી સમુદાય પરંપરાગત રીતે સિંહો સાથે સહઅસ્તિત્વમાં રહે છે.
આથી હેબિટેટમાં નાનાં કાચાં મકાનો, માંચડા અને ગ્રામ્ય માળખાં બનાવવામાં આવ્યા છે. આ માળખાં માત્ર દૃશ્ય સૌંદર્ય માટે જ નથી, પરંતુ તે ગીરના જીવનને નજીકથી દર્શાવવાનો પ્રયાસ છે.
આ પ્રકારની રચનાથી મુલાકાતીઓને એવું લાગે કે તેઓ ખરેખર ગીરના જંગલમાં આવી ગયા હોય.
મુલાકાતીઓ માટે આધુનિક સુવિધા
રાણીબાગ ઝૂમાં મુલાકાતીઓને સિંહોને નજીકથી જોવા માટે ખાસ ઍક્રિલિક વ્યુઇંગ ગેલેરી બનાવવામાં આવી છે. આ ગેલેરી સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે અને પારદર્શક કાચથી બનાવવામાં આવી છે.
આ ગેલેરીમાં ઉભા રહીને લોકો સિંહોને ખૂબ નજીકથી જોઈ શકે છે. બાળકો માટે આ અનુભવ ખૂબ જ રસપ્રદ બની શકે છે.
ઝૂના અધિકારીઓનું માનવું છે કે જો અહીં સિંહ આવી જાય તો આ વિભાગ સૌથી વધુ લોકપ્રિય બની શકે છે.
ચાર વર્ષથી ખાલી પડેલો હેબિટેટ
આ તમામ સુવિધાઓ હોવા છતાં છેલ્લા ચાર વર્ષથી સિંહ હેબિટેટ ખાલી પડ્યો છે. ઝૂમાં આવનારા ઘણા મુલાકાતીઓ ખાસ કરીને સિંહ જોવા માટે આવે છે, પરંતુ જ્યારે તેમને ખબર પડે છે કે અહીં સિંહ નથી ત્યારે તેઓ નિરાશ થાય છે.
ઝૂના કર્મચારીઓ જણાવે છે કે ઘણા લોકો વારંવાર પૂછે છે કે અહીં સિંહ ક્યારે આવશે. ખાસ કરીને બાળકો માટે સિંહ જોવા મોટી ઉત્સુકતા હોય છે.
આથી ઝૂના અધિકારીઓ પણ ઈચ્છે છે કે આ હેબિટેટનો ઉપયોગ શક્ય તેટલી વહેલી તકે શરૂ થાય.
ગુજરાત સરકારને પત્ર
મુંબઈની મેયર રિતુ તાવડેએ આ મુદ્દે તાત્કાલિક પગલાં લેવા માટે ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન ભૂપેન્દ્ર પટેલને પત્ર લખ્યો છે.
પત્રમાં તેમણે જણાવ્યું છે કે મુંબઈનું રાણીબાગ ઝૂ બે નર અને બે માદા એશિયાઈ સિંહોને આવકારવા માટે સંપૂર્ણ તૈયાર છે. તેઓએ વિનંતી કરી છે કે ગુજરાત સરકાર આ મુદ્દે સકારાત્મક નિર્ણય લઈને સિંહોની જોડી મોકલે.
મેયરે પોતાના પત્રમાં લખ્યું છે કે જો સિંહ અહીં લાવવામાં આવે તો તે માત્ર મુંબઈ માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે ગૌરવની વાત બનશે.
અગાઉનો વિનિમય પ્રસ્તાવ
આ પહેલાં પણ રાણીબાગ ઝૂએ ગુજરાતના જૂનાગઢમાં આવેલ સક્કરબાગ પ્રાણી સંગ્રહાલય સાથે સિંહ મેળવવાનો પ્રસ્તાવ મુક્યો હતો.
૨૦૧૯ના માર્ચ મહિનામાં આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી પણ મળી હતી. આ યોજના મુજબ બે જોડી એશિયાઈ સિંહો બદલામાં રાણીબાગ ઝૂએ અન્ય પ્રાણીઓ આપવા હતા.
આમાં બે ઝીબ્રા, કોકાટીલ્સના જોડા, અવાક બગલાની બે જોડી અને એક હૉર્નબિલ આપવાના હતા.
પરંતુ રાણીબાગ ઝૂ પાસે ઝીબ્રા ઉપલબ્ધ ન હોવાથી આ કરાર પૂર્ણ થઈ શક્યો નહોતો.
કરાર અધૂરો રહેતા અટકી યોજના
ઝીબ્રાની અછતના કારણે સિંહોના વિનિમયનો કરાર અધૂરો રહી ગયો. પરિણામે સિંહોને મુંબઈ લાવવાની યોજના અટકી ગઈ.
આ કારણે ઝૂમાં બનાવવામાં આવેલ સિંહ હેબિટેટ ખાલી જ રહ્યો.
ઝૂના અધિકારીઓએ પછીથી આ મુદ્દે ફરી પ્રયાસ શરૂ કર્યા છે.
એશિયાઈ સિંહનું મહત્વ
એશિયાઈ સિંહ વિશ્વમાં માત્ર ગુજરાતના ગીર જંગલમાં જોવા મળે છે. આ પ્રજાતિ અત્યંત દુર્લભ અને સંરક્ષણ માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ગીરના જંગલોમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સિંહોની સંખ્યા વધી રહી છે. ગુજરાત સરકાર દ્વારા કરવામાં આવેલા સંરક્ષણ પ્રયાસો ખૂબ સફળ રહ્યા છે.
આથી એશિયાઈ સિંહ આજે ગુજરાતની ઓળખ બની ગયો છે.
સિંહોના સંરક્ષણ માટે પ્રયાસ
વન્યજીવન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે સિંહોને સુરક્ષિત રાખવા માટે તેમના નિવાસસ્થાનનું વિસ્તરણ જરૂરી છે.
ઝૂ અને અન્ય સંરક્ષણ કેન્દ્રોમાં સિંહોને રાખવાથી તેમની પ્રજાતિનું સંરક્ષણ કરવામાં મદદ મળે છે.
આથી જો મુંબઈના રાણીબાગ ઝૂમાં સિંહ લાવવામાં આવે તો તે સંરક્ષણ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે.
પ્રવાસન માટે ફાયદો
સિંહોની હાજરીથી રાણીબાગ ઝૂમાં પ્રવાસીઓની સંખ્યા પણ વધવાની સંભાવના છે. સિંહને ‘જંગલનો રાજા’ કહેવામાં આવે છે અને લોકો તેને જોવા માટે ખાસ ઉત્સુક હોય છે.
મુંબઈ જેવા મોટા શહેરમાં જો સિંહ જોવા મળે તો તે પ્રવાસન માટે મોટું આકર્ષણ બની શકે છે.
ઝૂના અધિકારીઓનું કહેવું છે કે સિંહ આવવાથી ઝૂમાં આવનારા મુલાકાતીઓની સંખ્યા ઘણો વધારો થઈ શકે છે.
બાળકો માટે શિક્ષણ
સિંહોની હાજરી બાળકો માટે શિક્ષણનું મહત્વપૂર્ણ સાધન બની શકે છે. બાળકો પ્રાણીઓને નજીકથી જોઈને તેમના વિશે વધુ જાણકારી મેળવી શકે છે.
શાળાઓ દ્વારા પણ વિદ્યાર્થીઓને ઝૂમાં શૈક્ષણિક મુલાકાત માટે લાવવામાં આવે છે.
આથી સિંહ આવવાથી વિદ્યાર્થીઓ માટે વન્યજીવન વિશે શીખવાની વધુ તક મળશે.
હવે નિર્ણયની રાહ
હાલમાં સમગ્ર મુદ્દો ગુજરાત સરકારના નિર્ણય પર નિર્ભર છે. જો રાજ્ય સરકાર મંજૂરી આપે તો ટૂંક સમયમાં સિંહોને મુંબઈ લાવવામાં આવી શકે છે.
મુંબઈના લોકો અને રાણીબાગ ઝૂના અધિકારીઓ હવે આશા રાખી રહ્યા છે કે આ મુદ્દે વહેલી તકે સકારાત્મક નિર્ણય આવશે.
અંતમાં
મુંબઈના રાણીબાગ ઝૂમાં ગીરના નેસ જેવી સુંદર રચના તૈયાર છે, પરંતુ સાવજના અભાવે આ હેબિટેટ અધૂરો લાગે છે. છેલ્લા ચાર વર્ષથી સિંહોની રાહ જોવાઈ રહી છે.
મેયર દ્વારા ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાનને લખાયેલ પત્ર બાદ હવે આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે ટૂંક સમયમાં એશિયાઈ સિંહોની જોડી મુંબઈ પહોંચશે.
જો એવું થાય તો રાણીબાગ ઝૂમાં આવનારા હજારો મુલાકાતીઓને ‘જંગલના રાજા’ને નજીકથી જોવા મળવાની તક મળશે અને મુંબઈના આ ઐતિહાસિક પ્રાણી સંગ્રહાલયને નવી ઓળખ મળશે.
