રાજકોટ શહેરને ઘણી વખત “સ્વચ્છ શહેર” તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તાજેતરમાં આવેલા એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયથી આ દાવાઓ પર ગંભીર પ્રશ્નચિહ્ન ઉભું થયું છે. National Green Tribunal (NGT) દ્વારા આપવામાં આવેલા આદેશમાં અનેક ચોંકાવનારા તથ્યો બહાર આવ્યા છે.
આ આદેશમાં સ્પષ્ટ રીતે જણાવવામાં આવ્યું છે કે છેલ્લા લગભગ દસ વર્ષથી રાજકોટ શહેરની બહાર આવેલા નાકરાવાડી ડમ્પિંગ સાઇટ પર લાખો ટન કચરો એકત્રિત થવાને કારણે જળ, જમીન અને હવામાં ગંભીર પ્રકારનું પ્રદૂષણ ફેલાયું છે. આ પર્યાવરણને થયેલા નુકસાન બદલ Rajkot Municipal Corporation (મનપા)ને રૂ.22.50 કરોડનો પર્યાવરણીય વળતર ચુકવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
આ રકમ Gujarat Pollution Control Board (GPCB)ને ચૂકવવાની રહેશે. એનજીટીના આ આદેશ પછી શહેરમાં પર્યાવરણ સંરક્ષણ, કચરા વ્યવસ્થાપન અને મનપાની કામગીરી અંગે ગંભીર ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
રાજકોટના સ્વચ્છતા દાવાઓ પર સવાલ
છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી રાજકોટ મહાનગરપાલિકા દ્વારા શહેરને “નીટ એન્ડ ક્લિન” તરીકે રજૂ કરવામાં આવતું હતું. વિવિધ મંચો પર શહેરની સ્વચ્છતા અંગે મોટા મોટા દાવાઓ કરવામાં આવતા હતા.
પરંતુ એનજીટીના આદેશ પછી હવે પ્રશ્ન ઉભો થયો છે કે જો શહેર ખરેખર સ્વચ્છ હતું તો પછી નાકરાવાડી ડમ્પિંગ સાઇટ પર 7.50 લાખ ટન જૂનો કચરો દસ વર્ષથી કેમ પડ્યો રહ્યો?
આ પ્રશ્ન માત્ર શહેરના નાગરિકો માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર રાજ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે. કારણ કે સ્વચ્છતા માટે દેશભરમાં ચાલતા અભિયાન વચ્ચે આવી ઘટના ચિંતાજનક માનવામાં આવે છે.
નાકરાવાડી ડમ્પિંગ સાઇટ: પ્રદૂષણનું કેન્દ્ર
રાજકોટ શહેરનો મોટાભાગનો કચરો નાકરાવાડી વિસ્તારમાં આવેલી ડમ્પિંગ સાઇટ પર નાખવામાં આવે છે. વર્ષોથી આ સ્થળે શહેરમાંથી એકત્રિત થયેલો કચરો ડમ્પ કરવામાં આવે છે.
સમય જતાં આ સ્થળે લાખો ટન કચરો એકઠો થઈ ગયો છે. આ કચરામાં ઘરેલું કચરો, પ્લાસ્ટિક, ઔદ્યોગિક કચરો અને અન્ય ઘણા પ્રકારના કચરાનો સમાવેશ થાય છે.
જ્યારે કચરો લાંબા સમય સુધી એક જગ્યાએ રહે છે ત્યારે તેમાંથી ઝેરી વાયુઓ અને રસાયણો બહાર આવે છે. આ વાયુઓ હવામાં ભળી જતા હોવાથી આસપાસના વિસ્તારમાં રહેતા લોકોના આરોગ્ય પર ગંભીર અસર પડે છે.
જળ અને જમીન પ્રદૂષણનો ગંભીર ખતરો
કચરો જ્યારે વરસાદી પાણી સાથે મિશ્રિત થાય છે ત્યારે તેમાંથી ઝેરી પ્રવાહી બહાર આવે છે જેને “લીચેટ” કહેવાય છે.
આ લીચેટ જમીનમાં ઉતરીને જમીનના પાણી સુધી પહોંચી શકે છે. પરિણામે આસપાસના વિસ્તારમાં પાણી પ્રદૂષિત થવાની શક્યતા રહે છે.
નાકરાવાડી ડમ્પિંગ સાઇટના મામલામાં પણ આવું જ થયું હોવાનું એનજીટીના આદેશમાં જણાવાયું છે.
દસ વર્ષથી કચરો એકત્રિત થવાને કારણે જમીન અને પાણી બંને પર ગંભીર અસર પડી છે.
NGTમાં ફરિયાદ કેવી રીતે પહોંચી?
આ સમગ્ર મામલો ત્યારે બહાર આવ્યો જ્યારે રાજકોટના આરટીઆઈ એક્ટિવિસ્ટ અને એડવોકેટ શૈલેન્દ્રસિંહ જાડેજાએ આ મુદ્દે ફરિયાદ નોંધાવી.
તેમણે 11 જાન્યુઆરી 2022ના રોજ ઈ-મેઇલ દ્વારા એનજીટી સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી.
આ ફરિયાદમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે નાકરાવાડી ડમ્પિંગ સાઇટ પર લાખો ટન કચરો વર્ષોથી પડ્યો છે અને તેનાથી પર્યાવરણને ગંભીર નુકસાન થઈ રહ્યું છે.
ફરિયાદ મળ્યા પછી એનજીટીએ આ મુદ્દે ગંભીરતા દાખવી અને તપાસ માટે એક ખાસ કમિટી બનાવવાનો આદેશ આપ્યો.
તપાસ માટે કમિટી રચાઈ
એનજીટીના આદેશ બાદ કલેક્ટરના વડપણ હેઠળ એક કમિટી બનાવવામાં આવી હતી.
આ કમિટીમાં મનપા અને જીપીસીબીના અધિકારીઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
કમિટીને નાકરાવાડી ડમ્પિંગ સાઇટની મુલાકાત લઈને ત્યાંની પરિસ્થિતિ અંગે વિગતવાર રિપોર્ટ રજૂ કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.
29 એપ્રિલ 2023ના રોજ કમિટીના સભ્યોએ સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને ત્યારબાદ પોતાનો રિપોર્ટ સબમિટ કર્યો હતો.
કમિટીના રિપોર્ટમાં સત્ય છુપાવાયું?
કમિટીએ રજૂ કરેલા રિપોર્ટ અંગે અરજદારે ગંભીર વાંધા ઉઠાવ્યા હતા.
એડવોકેટ શૈલેન્દ્રસિંહ જાડેજાએ જણાવ્યું હતું કે કમિટીએ પોતાની તપાસ દરમિયાન કેટલીક મહત્વપૂર્ણ બાબતો છુપાવી દીધી છે.
તેમણે આધાર પુરાવા સાથે એનજીટી સમક્ષ રજૂઆત કરી કે રિપોર્ટમાં દર્શાવાયેલ માહિતી સંપૂર્ણ સત્ય નથી.
આ રજૂઆત બાદ એનજીટીએ ફરીથી મનપા અને જીપીસીબીને સોગંદનામું રજૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો.
GPCBનું સોગંદનામું
13 ફેબ્રુઆરી 2025ના રોજ જીપીસીબીએ એનજીટી સમક્ષ સોગંદનામું દાખલ કર્યું હતું.
આ સોગંદનામામાં એક મહત્વપૂર્ણ સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો કે નાકરાવાડી ડમ્પિંગ સાઇટ પર હજુ પણ લગભગ 7.50 લાખ ટન જૂનો કચરો પડ્યો છે.
આ કચરો 31 ડિસેમ્બર 2024 સુધીમાં દૂર કરી દેવાનો હતો, પરંતુ તે કાર્ય પૂર્ણ થયું નથી.
આ ખુલાસા બાદ એનજીટી વધુ કડક બની ગયું.
22.50 કરોડનો દંડ કેમ?
એનજીટીએ પોતાના આદેશમાં જણાવ્યું કે પર્યાવરણને થયેલા નુકસાન માટે જવાબદાર સંસ્થાઓને વળતર ચૂકવવું પડશે.
કોર્ટ દ્વારા એક ગણતરી કરવામાં આવી જેમાં દરેક ટન કચરા માટે રૂ.300નો દંડ નક્કી કરવામાં આવ્યો.
7.50 લાખ ટન કચરા પર આ ગણતરી મુજબ કુલ રકમ રૂ.22.50 કરોડ થાય છે.
આ રકમ રાજકોટ મહાનગરપાલિકાને જીપીસીબીને ચૂકવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
મનપા માટે મોટી આર્થિક પડકાર
આટલી મોટી રકમ ચૂકવવી રાજકોટ મહાનગરપાલિકા માટે સરળ નથી.
મનપાના બજેટમાં પહેલેથી જ અનેક વિકાસ કામો માટે ખર્ચ કરવામાં આવે છે.
આ પરિસ્થિતિમાં હવે 22.50 કરોડ રૂપિયા ચૂકવવા પડે તો તે મનપાના નાણાકીય આયોજન પર અસર કરી શકે છે.
કચરા વ્યવસ્થાપનના કોન્ટ્રાક્ટ પર પણ સવાલ
આ ઘટનાથી હવે કચરા ઉપાડવાના અને પ્રોસેસિંગના કોન્ટ્રાક્ટ અંગે પણ સવાલ ઉભા થયા છે.
વર્ષોથી કચરો દૂર કરવા માટે વિવિધ કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવ્યા હતા.
પરંતુ જો હજુ પણ લાખો ટન કચરો પડ્યો છે તો પછી આ કોન્ટ્રાક્ટમાં ક્યાંક ગડબડ તો નથી થઈ?
આ મુદ્દે આગામી દિવસોમાં વધુ તપાસ થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
પર્યાવરણ પર લાંબા ગાળાની અસર
નાકરાવાડી ડમ્પિંગ સાઇટ પર વર્ષોથી પડેલા કચરાનો અસર માત્ર આજ સુધી મર્યાદિત નથી.
તેના કારણે જમીન, પાણી અને હવામાં લાંબા ગાળાની અસર પડી શકે છે.
આસપાસના ગામોમાં રહેતા લોકોના આરોગ્ય પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે.
નાગરિકોમાં રોષ
આ મામલો બહાર આવ્યા બાદ રાજકોટના નાગરિકોમાં પણ રોષ જોવા મળી રહ્યો છે.
ઘણા લોકોનું કહેવું છે કે જો સમયસર કચરો પ્રોસેસ કરવામાં આવ્યો હોત તો આજે આવી સ્થિતિ સર્જાઈ ન હોત.
સ્વચ્છતા અભિયાન પર અસર
ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સ્વચ્છતા અભિયાન પર ખૂબ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
આ અભિયાન હેઠળ શહેરોને સ્વચ્છતા માટે રેન્કિંગ આપવામાં આવે છે.
રાજકોટના મામલામાં હવે સવાલ ઉભો થયો છે કે આવી પરિસ્થિતિ હોવા છતાં શહેર સ્વચ્છતાના દાવા કેવી રીતે કરી રહ્યું હતું.
ભવિષ્ય માટે પાઠ
આ સમગ્ર ઘટનાથી એક મહત્વપૂર્ણ પાઠ મળે છે કે પર્યાવરણ સંરક્ષણને અવગણવું લાંબા ગાળે ભારે પડી શકે છે.
સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓએ કચરા વ્યવસ્થાપન માટે વધુ અસરકારક વ્યવસ્થા બનાવવી જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ
એનજીટીના આ આદેશે રાજકોટ શહેરના કચરા વ્યવસ્થાપન અંગેની ખામીઓને ઉજાગર કરી દીધી છે. નાકરાવાડી ડમ્પિંગ સાઇટ પર વર્ષોથી પડેલા લાખો ટન કચરાને કારણે પર્યાવરણને થયેલા નુકસાન માટે રાજકોટ મહાનગરપાલિકાને 22.50 કરોડ રૂપિયાનો વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
આ નિર્ણય માત્ર રાજકોટ માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશની નગરપાલિકાઓ માટે પણ એક ચેતવણી સમાન છે કે પર્યાવરણની અવગણના કરવામાં આવશે તો તેની કાનૂની અને આર્થિક કિંમત ચૂકવવી પડશે.
આગામી સમયમાં હવે રાજકોટ મહાનગરપાલિકા આ સમસ્યાનું કાયમી ઉકેલ કેવી રીતે લાવે છે તે જોવાનું રહેશે.
