ભારતની પ્રથમ મહિલા યુનિવર્સિટી SNDT: સ્ત્રીશિક્ષણ અને સશક્તીકરણની ૧૧૦ વર્ષની પ્રેરણાદાયી સફર.

ભારતમાં જ્યારે સ્ત્રીશિક્ષણ, સ્ત્રીસશક્તીકરણ અને સમાજમાં મહિલાઓના સશક્ત સ્થાનની વાત થાય છે ત્યારે એક એવી સંસ્થાનું નામ ગૌરવથી લેવામાં આવે છે જેણે એક સદીથી વધુ સમયથી લાખો મહિલાઓના જીવનમાં બદલાવ લાવ્યો છે. આ સંસ્થા છે SNDT વિમેન્સ યુનિવર્સિટી – શ્રીમતી નાથીબાઈ દામોદર ઠાકરસી વિમેન્સ યુનિવર્સિટી.

આ યુનિવર્સિટી માત્ર ભારતની પ્રથમ મહિલા યુનિવર્સિટી જ નથી પરંતુ સમગ્ર દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાની પ્રથમ મહિલા યુનિવર્સિટી તરીકે પણ જાણીતી છે. લગભગ ૧૧૦ વર્ષ પહેલાં જે બીજ વાવાયું હતું તે આજે એક વિશાળ વટવૃક્ષ બની ગયું છે અને હજારો મહિલાઓને શિક્ષણ, આત્મવિશ્વાસ અને સ્વાવલંબનની દિશામાં આગળ ધપાવી રહ્યું છે.

આવતા આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસના અવસરે આ મહાન સંસ્થાની સ્થાપનાથી લઈને આજ સુધીની સફર પર નજર કરીએ તો સમજાય છે કે કેવી રીતે એક વિચારથી શરૂ થયેલી સંસ્થા આજે મહિલાઓના ભવિષ્યને ઘડતી શક્તિશાળી શૈક્ષણિક સંસ્થા બની ગઈ છે.

યુનિવર્સિટીના ગીતમાં સમાયેલું દ્રષ્ટિકોણ

SNDT વિમેન્સ યુનિવર્સિટીની પોતાની એક ઓળખ છે અને તેનો આત્મા તેના યુનિવર્સિટી ગીતમાં પણ દેખાય છે.

“સંસ્કૃતા સ્ત્રી પરાશક્તિ સ્વર હમારા હૈ,
વિશ્વ હૈ પરિવાર, ભારત ઘર હમારા હૈ…”

આ ગીતમાં સ્ત્રીશક્તિ, સંસ્કૃતિ, આત્મવિશ્વાસ અને વિશ્વને પરિવાર માનવાની ભાવના દર્શાવવામાં આવી છે. ગીતમાં મહર્ષિ કર્વેની તપસ્યા અને સ્વપ્ન ઠાકરસીના યોગદાનનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે.

આ ગીત માત્ર સંગીત નથી, પરંતુ એક સંદેશ છે – સ્ત્રીઓ અબલા નથી, તેઓ સબલા છે અને શિક્ષણ દ્વારા તેઓ સમાજને નવી દિશા આપી શકે છે.

સ્ત્રીશિક્ષણ માટેનું ક્રાંતિકારી પગલું

આજના સમયમાં મહિલાઓ માટે શિક્ષણ મેળવવું સામાન્ય વાત લાગે છે, પરંતુ ૧૯મી સદીના અંત અને ૨૦મી સદીના આરંભમાં પરિસ્થિતિ ખૂબ અલગ હતી. તે સમયમાં મહિલાઓને શિક્ષણ આપવાની વિચારધારા સમાજમાં સ્વીકારવામાં આવતી નહોતી.

ઘણી જગ્યાએ તો છોકરીઓને શાળામાં મોકલવાનું પણ અયોગ્ય માનવામાં આવતું. ખાસ કરીને વિધવા મહિલાઓ માટે સમાજમાં શિક્ષણની તો વાત જ નહોતી.

આવી સ્થિતિમાં એક વ્યક્તિએ સમાજની સામે જઈને સ્ત્રીશિક્ષણ માટે લડત આપી. આ વ્યક્તિ હતા મહાન સમાજસુધારક મહર્ષિ ડૉ. ધોન્ડો કેશવ કર્વે.

મહર્ષિ કર્વે – મહિલા યુનિવર્સિટીના જનક

મહર્ષિ કર્વે ભારતીય સમાજસુધારના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ નામ છે. તેમણે જીવનભર સ્ત્રીશિક્ષણ, વિધવાવિવાહ અને મહિલાઓના અધિકારો માટે કામ કર્યું.

૧૮૯૩માં તેમણે એક સાહસિક નિર્ણય લીધો. તે સમયમાં જ્યારે વિધવાઓ સાથે લગ્ન કરવું સમાજમાં અપરાધ સમાન માનવામાં આવતું, ત્યારે તેમણે ગોદુબાઈ નામની વિધવા સાથે લગ્ન કર્યા. લગ્ન પછી તેમનું નામ આનંદીબાઈ રાખવામાં આવ્યું.

આ નિર્ણયને કારણે તેમને ભારે સામાજિક વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. ઘણા લોકોએ તેમનો બહિષ્કાર પણ કર્યો. છતાં તેમણે પોતાના માર્ગ પરથી પાછા વળવાનું સ્વીકાર્યું નહીં.

વિધવાઓ માટે શિક્ષણનું દ્વાર

મહર્ષિ કર્વે માનતા હતા કે વિધવાઓને માત્ર આશ્રય આપવાથી કામ નહીં ચાલે. તેમને શિક્ષિત કરવી જરૂરી છે જેથી તેઓ આત્મનિર્ભર બની શકે.

આ વિચારને સાકાર કરવા માટે ૧૮૯૬માં પુણેના હિંગણે ખાતે તેમણે એક આશ્રમ સ્થાપ્યો જ્યાં વિધવાઓ અને અન્ય મહિલાઓને શિક્ષણ આપવામાં આવતું.

આ આશ્રમ જ આગળ જઈને મહિલા શિક્ષણના વિશાળ આંદોલનનું કેન્દ્ર બન્યું.

૧૯૧૬ – ભારતની પ્રથમ મહિલા યુનિવર્સિટીની સ્થાપના

૧૯૧૬માં મહર્ષિ કર્વેએ એક ઐતિહાસિક પગલું ભર્યું. તેમણે “ઇન્ડિયન વિમેન્સ યુનિવર્સિટી”ની સ્થાપના કરી.

આ યુનિવર્સિટી શરૂઆતમાં ખૂબ નાની હતી. માત્ર પાંચ વિદ્યાર્થિનીઓ સાથે તેનો પ્રારંભ થયો હતો. પરંતુ મહર્ષિ કર્વેનો વિશ્વાસ હતો કે એક દિવસ આ સંસ્થા હજારો મહિલાઓને શિક્ષિત કરશે.

તેમનું આ સ્વપ્ન આજે સંપૂર્ણ રીતે સાકાર થયું છે.

ઠાકરસી પરિવારનું મહાન દાન

૧૯૨૦માં ઉદ્યોગપતિ સર વિઠ્ઠલદાસ ઠાકરસીએ મહર્ષિ કર્વેના આ કાર્યને સમર્થન આપ્યું. તેમણે પોતાની માતા શ્રીમતી નાથીબાઈની સ્મૃતિમાં ૧૫ લાખ રૂપિયાનું દાન આપ્યું.

તે સમય માટે આ ખૂબ મોટી રકમ હતી. આ દાનના સન્માનમાં યુનિવર્સિટીનું નામ બદલવામાં આવ્યું અને તેનું નામ રાખવામાં આવ્યું:

શ્રીમતી નાથીબાઈ દામોદર ઠાકરસી વિમેન્સ યુનિવર્સિટી – SNDT

આ નામ આજે સમગ્ર દેશમાં ગૌરવ સાથે લેવામાં આવે છે.

પુણે થી મુંબઈ – યુનિવર્સિટીની સફર

પ્રારંભમાં યુનિવર્સિટીનું કાર્ય પુણેમાં ચાલતું હતું. ૧૯૨૧માં પુણેના એરંડવણે વિસ્તારમાં ૨૪ એકર જમીન ખરીદવામાં આવી.

પરંતુ યુનિવર્સિટીની પ્રવૃત્તિઓ વધતી જતા ૧૯૩૬માં તેનો મુખ્ય મથક મુંબઈના ચર્ચગેટ ખાતે ખસેડવામાં આવ્યો.

આ નિર્ણયથી યુનિવર્સિટીને વધુ વિસ્તરણ અને વિકાસ માટે નવી તકો મળી.

ચર્ચગેટ કેમ્પસ – શિક્ષણનું કેન્દ્ર

મુંબઈના ચર્ચગેટ કેમ્પસમાં ૧૯૩૧માં SNDT કૉલેજ ફૉર વિમેનની શરૂઆત કરવામાં આવી.

આ કેમ્પસ આજે પણ યુનિવર્સિટીના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રોમાંનું એક છે. અહીં અનેક શૈક્ષણિક વિભાગો કાર્યરત છે.

૧૯૬૩માં અહીંના પ્રસિદ્ધ પાટકર હોલનું ઉદ્ઘાટન ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું.

જુહુ કેમ્પસ – આધુનિક શિક્ષણનું કેન્દ્ર

૧૯૬૪માં મહારાષ્ટ્ર સરકારે મુંબઈના જુહુ વિસ્તારમાં યુનિવર્સિટીને જમીન ફાળવી.

અહીં સર વિઠ્ઠલદાસ ઠાકરસી કૉલેજ ઑફ હોમ સાયન્સ (SVT College)ની સ્થાપના કરવામાં આવી.

આજે જુહુ કેમ્પસ આધુનિક શિક્ષણ અને પ્રોફેશનલ કોર્સિસ માટે જાણીતું કેન્દ્ર બની ગયું છે.

યુનિવર્સિટીની વિસ્તરતી અસર

આજે SNDT વિમેન્સ યુનિવર્સિટી સાથે કુલ ૩૮૧ કૉલેજો જોડાયેલી છે.

આ કૉલેજો માત્ર મહારાષ્ટ્રમાં જ નહીં પરંતુ ગુજરાત, આસામ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ અને ગોવા જેવા રાજ્યોમાં પણ આવેલી છે.

આથી સમજાય છે કે આ યુનિવર્સિટીની અસર સમગ્ર દેશમાં જોવા મળે છે.

નવી પેઢી માટે આધુનિક કોર્સિસ

સમય સાથે યુનિવર્સિટીએ પોતાની શૈક્ષણિક પદ્ધતિમાં પણ બદલાવ કર્યા છે.

આજે અહીં નીચેના આધુનિક વિષયો પણ શીખવવામાં આવે છે:

• એન્જિનિયરિંગ

• મેનેજમેન્ટ

• IT

• ફેશન ડિઝાઇનિંગ

• ડેટા સાયન્સ

• આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ

આ કોર્સિસ દ્વારા વિદ્યાર્થિનીઓને આધુનિક કારકિર્દી માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે.

જાણીતા પૂર્વ વિદ્યાર્થી

SNDT યુનિવર્સિટીએ અનેક જાણીતા વ્યક્તિઓને ઘડ્યા છે.

તેમાં ખાસ કરીને નીચેના નામ જાણીતા છે:

• અભિનેત્રી રાની મુખરજી

• અભિનેત્રી સોનાક્ષી સિંહા

• ફેશન ડિઝાઇનર નીતા લુલ્લા

• ન્યુટ્રિશનિસ્ટ ઋજુતા દિવેકર

આ બધાએ પોતાના ક્ષેત્રમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નામના મેળવી છે.

શું આજે મહિલા યુનિવર્સિટીની જરૂર છે?

આધુનિક સમયમાં ઘણા લોકો પૂછે છે કે સહશિક્ષણના યુગમાં મહિલા યુનિવર્સિટીની જરૂર છે કે નહીં.

આ પ્રશ્નનો જવાબ SNDT યુનિવર્સિટીની પ્રો વાઇસ ચાન્સેલર રુબી ઓઝા આપે છે.

તેમના મુજબ ભારતમાં હજુ પણ મહિલાઓને શિક્ષણ મેળવવામાં અનેક સામાજિક અને આર્થિક અવરોધોનો સામનો કરવો પડે છે.

મહિલા યુનિવર્સિટીઓ આ અવરોધોને દૂર કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

પ્રથમ પેઢીના વિદ્યાર્થીઓ

રુબી ઓઝા કહે છે કે આજે પણ ઘણા પરિવારોમાં છોકરીઓને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મોકલવામાં હિંમત થતી નથી.

પરંતુ જ્યારે માત્ર મહિલાઓ માટેની યુનિવર્સિટી હોય ત્યારે પરિવારો વધુ વિશ્વાસ સાથે તેમને મોકલે છે.

આથી ઘણા પ્રથમ પેઢીના વિદ્યાર્થીઓ અહીં શિક્ષણ મેળવી રહ્યા છે.

નેતૃત્વ અને આત્મવિશ્વાસ

મહિલા યુનિવર્સિટીઓ માત્ર શૈક્ષણિક જ્ઞાન પૂરું પાડતી નથી.

તે વિદ્યાર્થિનીઓમાં આત્મવિશ્વાસ, નેતૃત્વ અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા વિકસાવે છે.

અહીં વિદ્યાર્થીઓને તેમના વિચારો ખુલ્લા મનથી વ્યક્ત કરવાની તક મળે છે.

બદલાતી મહત્ત્વાકાંક્ષા

આધુનિક સમયની મહિલાઓ વધુ આત્મનિર્ભર બનવા માંગે છે.

ઘણી વિદ્યાર્થિનીઓ હવે માત્ર નોકરી નહીં પરંતુ પોતાનો વ્યવસાય શરૂ કરવા પણ આગળ આવી રહી છે.

આ બદલાવમાં SNDT જેવી સંસ્થાઓ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

પૂર્વ વિદ્યાર્થિનીનો અનુભવ

ડૉ. લિજી સંતોષ, જે આજે એક કૉલેજના વાઇસ પ્રિન્સિપાલ છે, તેઓ પણ SNDT યુનિવર્સિટીની પૂર્વ વિદ્યાર્થિની છે.

તેમના જણાવ્યા મુજબ SNDTમાં અભ્યાસ કરવાથી તેમને આત્મવિશ્વાસ અને નેતૃત્વનો વિકાસ થયો.

તેમણે કહ્યું કે અહીંના વાતાવરણમાં મહિલાઓને પોતાના વિચારો રજૂ કરવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા મળે છે.

આત્મનિર્ભરતાની પ્રેરણા

ડૉ. લિજી સંતોષ કહે છે કે SNDTએ તેમને માત્ર ડિગ્રી જ નથી આપી પરંતુ જીવન માટે જરૂરી મૂલ્યો પણ આપ્યા.

આ યુનિવર્સિટીએ તેમને શિસ્ત, વિચારશક્તિ અને જવાબદારીનો પાઠ શીખવ્યો.

મહર્ષિ કર્વેને મળેલું ભારત રત્ન

મહર્ષિ કર્વેના મહાન યોગદાનને માન આપતાં ૧૯૫૮માં ભારત સરકારે તેમને દેશના સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન ભારત રત્નથી નવાજ્યા.

તે સમયે તેમની સન્માનમાં ખાસ ટપાલ ટિકિટ પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી.

આઝાદી પછીના ભારતમાં આ પહેલીવાર બન્યું હતું કે કોઈ જીવિત વ્યક્તિનો ચહેરો ટપાલ ટિકિટ પર મૂકવામાં આવ્યો.

એક વિચારથી શરૂ થયેલું આંદોલન

SNDT યુનિવર્સિટીની કહાની એક વિચારથી શરૂ થાય છે – સ્ત્રીઓને શિક્ષણનો અધિકાર આપવાનો વિચાર.

આ વિચાર આજે એક વિશાળ શૈક્ષણિક આંદોલન બની ગયો છે.

અંતિમ વિચાર

૧૧૦ વર્ષ પહેલાં મહર્ષિ કર્વેએ જે બીજ વાવ્યું હતું તે આજે લાખો મહિલાઓના જીવનમાં પ્રકાશ ફેલાવી રહ્યું છે.

SNDT વિમેન્સ યુનિવર્સિટી માત્ર એક શૈક્ષણિક સંસ્થા નથી, પરંતુ સ્ત્રીસશક્તીકરણનું જીવંત પ્રતિક છે.

આ યુનિવર્સિટી આપણને યાદ અપાવે છે કે શિક્ષણ એ સૌથી શક્તિશાળી સાધન છે જે સમાજને બદલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

અને જ્યારે આ શિક્ષણ મહિલાઓ સુધી પહોંચે છે ત્યારે તે માત્ર વ્યક્તિને નહીં પરંતુ સમગ્ર સમાજને નવી દિશા આપે છે.