દેશભરમાં દૂધ અને દૂધથી બનેલા ઉત્પાદનોમાં ભેળસેળના વધતા બનાવોને ધ્યાનમાં રાખીને ખાદ્ય સુરક્ષા ક્ષેત્રની કેન્દ્રિય એજન્સી Food Safety and Standards Authority of India દ્વારા મહત્વપૂર્ણ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. આ એજન્સીએ તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ફૂડ કમિશનરોને એક મહત્વપૂર્ણ એડવાઈઝરી મોકલી છે, જેમાં દૂધના ઉત્પાદન અને વેચાણ પર કડક નિયંત્રણ લાવવા માટે સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે.
આ એડવાઈઝરી મુજબ સહકારી ડેરી મંડળીઓ સિવાય દૂધનું ઉત્પાદન અથવા વેચાણ કરતી તમામ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ માટે રજિસ્ટ્રેશન સર્ટિફિકેટ ફરજિયાત બનાવવામાં આવશે. આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ દૂધમાં થતી ભેળસેળ પર અંકુશ લાવવાનો અને લોકોના આરોગ્યનું રક્ષણ કરવાનો છે.
ગુજરાત સહિત સમગ્ર દેશમાં હવે સ્થાનિક તંત્ર દ્વારા ચેકિંગ અને નિરીક્ષણની કામગીરી વધુ કડક રીતે હાથ ધરવામાં આવશે.
દૂધમાં ભેળસેળનો વધતો પ્રશ્ન
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દૂધ અને દૂધથી બનેલા ઉત્પાદનોમાં ભેળસેળ અંગે અનેક ફરિયાદો સામે આવી રહી છે. પાણીની મિલાવટથી લઈને કૃત્રિમ દૂધ બનાવવાના બનાવો સુધી અનેક પ્રકારની ગેરરીતિઓ સામે આવી છે.
વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા મુજબ દેશમાં જેટલું દૂધ વેચાણ થાય છે એટલું દૂધનું ઉત્પાદન થતું નથી. આ પરિસ્થિતિને કારણે લોકોમાં પણ પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે બજારમાં વેચાતું વધારાનું દૂધ ક્યાંથી આવે છે.
ઘણા કિસ્સાઓમાં દૂધમાં પાણી, સ્ટાર્ચ, ડિટર્જન્ટ, કેમિકલ્સ અને અન્ય હાનિકારક પદાર્થોની ભેળસેળ થતી હોવાની માહિતી મળી છે.
લોકોના આરોગ્ય માટે ગંભીર જોખમ
દૂધમાં થતી ભેળસેળ માત્ર આર્થિક છેતરપિંડી નથી પરંતુ લોકોના આરોગ્ય માટે પણ ગંભીર જોખમ બની શકે છે.
દૂધમાં મળાવવામાં આવતા કેટલાક રસાયણિક પદાર્થો શરીર માટે અત્યંત નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને બીમાર લોકોને માટે આવા ભેળસેળવાળા દૂધનું સેવન વધુ જોખમી બની શકે છે.
આ કારણોસર ફૂડ રેગ્યુલેટર એજન્સી દ્વારા આ મુદ્દે કડક પગલાં લેવાની જરૂરિયાત અનુભવાઈ હતી.
FSSAIની મહત્વપૂર્ણ એડવાઈઝરી
કેન્દ્રિય ખાદ્ય સુરક્ષા એજન્સી FSSAIએ દેશના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ફૂડ કમિશનરોને મોકલેલી એડવાઈઝરીમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે.
આ સૂચનાઓ મુજબ સહકારી ડેરી મંડળીઓ સિવાયના તમામ દૂધ ઉત્પાદકો અને વેચાણકારો માટે રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત બનાવવામાં આવશે.
જે કોઈ વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા દૂધનું ઉત્પાદન, સંગ્રહ, પ્રોસેસિંગ અથવા વેચાણ કરે છે તેને ફૂડ સેફ્ટી નિયમો હેઠળ નોંધણી કરાવવી પડશે.
રજિસ્ટ્રેશન વગર દૂધ વેચાણ પર પ્રતિબંધ
નવી વ્યવસ્થા મુજબ કોઈપણ વ્યક્તિ અથવા પેઢી રજિસ્ટ્રેશન વગર દૂધનું ઉત્પાદન અથવા વેચાણ કરી શકશે નહીં.
આ નિયમનો ભંગ કરનારાઓ સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
સ્થાનિક સત્તાવાળાઓને આ બાબતની દેખરેખ રાખવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે.
ગુજરાતમાં ચેકિંગની કામગીરી
ગુજરાતમાં પણ આ એડવાઈઝરી અમલમાં મુકવા માટે તંત્ર સક્રિય બન્યું છે. રાજ્યના વિવિધ શહેરો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ચેકિંગની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવશે.
ખાસ કરીને જામનગર સહિતના શહેરોમાં દૂધ ઉત્પાદકો અને દૂધ વેચાણકારોની નોંધણી ચકાસવામાં આવશે.
સ્થાનિક ફૂડ સેફ્ટી અધિકારીઓ દ્વારા દૂધના નમૂનાઓ પણ લેવામાં આવી શકે છે.
કોલ્ડ સ્ટોરેજ પર પણ કડક નિયંત્રણ
દૂધ અને દૂધથી બનેલા ઉત્પાદનોના સંગ્રહ માટે યોગ્ય તાપમાન જાળવવું ખૂબ જરૂરી હોય છે.
આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને FSSAIએ કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને સ્ટોરેજ સુવિધાઓ પર પણ કડક નિયંત્રણ લાવવાની સૂચના આપી છે.
જે જગ્યાઓ પર દૂધ સંગ્રહ કરવામાં આવે છે ત્યાં યોગ્ય તાપમાન જાળવવામાં આવે છે કે નહીં તેની નિયમિત તપાસ કરવામાં આવશે.
દર મહિને બે વખત નિરીક્ષણ ફરજિયાત
એડવાઈઝરી મુજબ દૂધ સંગ્રહ કેન્દ્રો, ડેરીઓ અને સ્ટોરેજ સ્થળોનું દર મહિને ઓછામાં ઓછું બે વખત નિરીક્ષણ કરવું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે.
આ નિરીક્ષણ દરમિયાન સફાઈ, તાપમાન અને દૂધની ગુણવત્તાની તપાસ કરવામાં આવશે.
જો કોઈ ગેરરીતિ મળી આવશે તો તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
કૃત્રિમ દૂધ સામે કાર્યવાહી
દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં કૃત્રિમ દૂધ બનાવવાના બનાવો પણ સામે આવ્યા છે.
કૃત્રિમ દૂધ બનાવવામાં વિવિધ રસાયણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે માનવ આરોગ્ય માટે અત્યંત જોખમી છે.
નવી વ્યવસ્થાથી આવા ગેરકાયદેસર ધંધાઓ પર પણ અંકુશ આવી શકે છે.
ગ્રાહકોમાં જાગૃતિ જરૂરી
દૂધમાં ભેળસેળ રોકવા માટે સરકાર અને એજન્સીઓ દ્વારા પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ ગ્રાહકોમાં જાગૃતિ પણ એટલી જ જરૂરી છે.
લોકોએ વિશ્વસનીય સ્ત્રોતમાંથી જ દૂધ ખરીદવું જોઈએ અને શંકાસ્પદ દૂધ અંગે સંબંધિત અધિકારીઓને જાણ કરવી જોઈએ.
દૂધ ઉદ્યોગ માટે પડકાર
આ નવા નિયમો દૂધ ઉદ્યોગ માટે એક પડકાર પણ બની શકે છે, કારણ કે હવે તમામ ઉત્પાદકોને નિયમોનું પાલન કરવું પડશે.
પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે લાંબા ગાળે આ નિયમો દૂધ ઉદ્યોગ માટે લાભદાયી સાબિત થઈ શકે છે.
નિષ્કર્ષ
દૂધ અને દૂધથી બનેલા ઉત્પાદનોમાં ભેળસેળનો મુદ્દો લાંબા સમયથી ગંભીર ચિંતા બન્યો હતો. હવે FSSAI દ્વારા જારી કરાયેલ એડવાઈઝરીના કારણે આ સમસ્યાને નિયંત્રિત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું લેવામાં આવ્યું છે.
સહકારી ડેરીઓ સિવાયના તમામ દૂધ ઉત્પાદકો અને વેચાણકારો માટે રજિસ્ટ્રેશન ફરજિયાત બનાવવાની વ્યવસ્થા ભેળસેળ રોકવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
જો આ નિયમો કડક રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવશે તો લોકો સુધી શુદ્ધ અને સુરક્ષિત દૂધ પહોંચાડવાનો માર્ગ વધુ મજબૂત બનશે અને લોકોના આરોગ્યનું રક્ષણ પણ શક્ય બનશે.
