પાટણ જિલ્લાના રાધનપુર તાલુકાના નજુપુરા ગામમાં છેલ્લા દસ વર્ષથી નર્મદાના સિંચાઈ પાણીના પ્રશ્ને હવે ગંભીર અને ઉગ્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. ખેતી અને જીવનજીવિકાનો આધાર બનેલું પાણી જ્યારે વર્ષો સુધી ઉપલબ્ધ ન બને, ત્યારે તેની અસર માત્ર ખેતરો પર જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર સમાજ પર પડે છે. નજુપુરા ગામની હાલત આજે તેવી જ બની ગઈ છે, જ્યાં ગ્રામજનો હવે પોતાના હક્ક માટે સીધી લડત લડવા મજબૂર બન્યા છે. “પાણી નહીં તો વોટ નહીં” જેવી ચીમકી સાથે ગામજનોએ આગામી સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીનો બહિષ્કાર કરવાની ખુલ્લી જાહેરાત કરી છે, જે હવે સમગ્ર વિસ્તારમાં ચર્ચાનો વિષય બની ગઈ છે.
નજુપુરા ગામના મુખ્ય માર્ગો, ચોક અને જાહેર સ્થળોએ લગાવવામાં આવેલા બેનરોમાં સ્પષ્ટ લખવામાં આવ્યું છે કે, જ્યાં સુધી નર્મદાનું સિંચાઈ પાણી ગામ સુધી નિયમિત રીતે પહોંચાડવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી કોઈપણ મતદાન નહીં કરવામાં આવે. આ બેનરો માત્ર વિરોધનો પ્રતીક નથી, પરંતુ વર્ષોથી ચાલતી આવી રહેલી વેદના અને તંત્ર પ્રત્યેના રોષનું પ્રતિબિંબ છે.
નર્મદા પાઇપલાઇન છતાં પાણીનો અભાવ
ગામજનોના જણાવ્યા મુજબ, વર્ષો પહેલા નર્મદા વિભાગ દ્વારા ગામ સુધી અંડરગ્રાઉન્ડ પાઇપલાઇન નાખવામાં આવી હતી. તે સમયે ગામમાં આશાનો માહોલ સર્જાયો હતો. ખેડૂતોને લાગ્યું હતું કે હવે તેમના ખેતરોમાં પાણી આવશે, પાકોની ઉપજ વધશે અને ગામની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત બનશે. પરંતુ આ આશા થોડા સમય બાદ નિરાશામાં ફેરવાઈ ગઈ.
પાઇપલાઇન હોવા છતાં ગામ સુધી પૂરતું પાણી પહોંચતું નથી. ઘણા ખેડૂતોનું કહેવું છે કે પાણીની સપ્લાય અતિ અનિયમિત છે અથવા તો ઘણીવાર મહિના સુધી પાણી આવતું જ નથી. આ પરિસ્થિતિએ ખેડૂતોને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે અને તેમની મહેનત વ્યર્થ બની રહી છે.
સૂકી ભઠ્ઠ બનેલી જમીન
નજુપુરા ગામમાં આશરે 700થી 1000 વીઘા જેટલી ખેતીલાયક જમીન છે, પરંતુ પાણીના અભાવે આ જમીન આજે સૂકી ભઠ્ઠ બની ગઈ છે. ખેડૂતોને વરસાદ પર નિર્ભર રહેવું પડે છે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનિયમિત વરસાદને કારણે પાકનું ઉત્પાદન સતત ઘટતું ગયું છે.
ખેડૂતોનું કહેવું છે કે અગાઉ તેઓ કપાસ, જીરૂ, ઘઉં જેવા પાકો લેતા હતા, પરંતુ હવે પાણીના અભાવે તેઓને ખેતી કરવી મુશ્કેલ બની ગઈ છે. ઘણા ખેડૂતો હવે ખેતરો બિનઉપયોગી છોડી દેવા મજબૂર બન્યા છે. આ પરિસ્થિતિએ તેમની આવકના સ્ત્રોતોને ભારે ઝાટકો આપ્યો છે.
આર્થિક સંકટ અને દેવાનો બોજ
ખેતી પર આધારિત ગામમાં જ્યારે પાક ન આવે, ત્યારે તેની સીધી અસર લોકોની આર્થિક સ્થિતિ પર પડે છે. નજુપુરા ગામમાં પણ આવી જ સ્થિતિ સર્જાઈ છે. ખેડૂતો પર દેવાનો બોજ વધતો ગયો છે અને ઘણા પરિવારોને જીવન ચલાવવું મુશ્કેલ બની ગયું છે.
ખેડૂતો બેન્કો અને ખાનગી સાવકારો પાસેથી લોન લઈને ખેતી કરતા હતા, પરંતુ પાક નિષ્ફળ જતા તેઓ દેવું ચૂકવી શકતા નથી. આ કારણે ગામમાં આર્થિક સંકટ ઊભું થયું છે અને ઘણા પરિવારો ગરીબીની રેખા નીચે ધકેલાઈ ગયા છે.
પશુપાલન પર પણ ગંભીર અસર
પાણીની અછતનો અસર માત્ર ખેતી સુધી સીમિત નથી રહી, પરંતુ પશુપાલન વ્યવસાય પર પણ પડી છે. ગામમાં પશુઓ માટે પાણી અને ચારા બંનેની તંગી સર્જાઈ છે. પરિણામે ઘણા પરિવારોને પોતાના પશુઓ વેચવા પડ્યા છે.
પશુપાલન જે ગામના લોકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ આવકનું સાધન હતું, તે પણ હવે ખોરવાઈ ગયું છે. આ પરિસ્થિતિએ ગ્રામજીવનને વધુ મુશ્કેલ બનાવી દીધું છે.
500થી વધુ લોકોની હિજરત
નજુપુરા ગામની સૌથી ચિંતાજનક સ્થિતિ એ છે કે પાણીના અભાવે અત્યાર સુધીમાં 500થી વધુ લોકો ગામ છોડીને અન્યત્ર હિજરત કરવા મજબૂર બન્યા છે. યુવાનો રોજગાર માટે શહેરોમાં જઈ રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક પરિવારો સંપૂર્ણપણે ગામ છોડીને અન્ય જગ્યાએ વસવાટ કરવા લાગ્યા છે.
ગામની વસ્તી ઘટતી જઈ રહી છે અને ખાલી પડેલા ઘરો ગામની હાલતનું પ્રતિબિંબ બની ગયા છે. એક સમયે જીવંત અને સમૃદ્ધ રહેલું ગામ આજે નિરાશા અને સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે.
સામાજિક જીવન પર અસર
પાણીના પ્રશ્ને હવે સામાજિક જીવન પર પણ અસર પડી છે. ગામમાં લગ્ન જેવા પ્રસંગો પણ મુશ્કેલ બન્યા છે. આવકના સ્ત્રોત ઘટતા ઘણા પરિવારો પોતાના બાળકોના લગ્ન કરવામાં અસમર્થ બની રહ્યા છે.
યુવાનો ગામ છોડીને જતા હોવાથી સામાજિક માળખું પણ ખોરવાઈ રહ્યું છે. ગામમાં વૃદ્ધો અને મહિલાઓ વધુ પ્રમાણમાં રહી ગયા છે, જેનાથી ગામની સામાજિક ગતિ ધીમી પડી ગઈ છે.
તંત્ર સામે ગ્રામજનોનો રોષ
નજુપુરા ગામના લોકોનો આક્ષેપ છે કે તેઓએ વર્ષોથી નર્મદા વિભાગ અને સંબંધિત તંત્રને અનેક વખત રજૂઆતો કરી છે. લેખિત અરજી, મૌખિક રજૂઆત અને અધિકારીઓ સાથેની બેઠક છતાં સમસ્યાનો કોઈ કાયમી ઉકેલ આવ્યો નથી.
ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે તંત્ર માત્ર આશ્વાસન આપે છે, પરંતુ હકીકતમાં કોઈ પગલાં લેવામાં આવતા નથી. આ કારણે લોકોમાં ભારે રોષ ફેલાયો છે અને હવે તેઓ સીધી લડત લડવા માટે મજબૂર બન્યા છે.
ચૂંટણી બહિષ્કારનો નિર્ણય
આખરે ગામજનોએ એકસંપ થઈને આગામી સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીનો બહિષ્કાર કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. “પાણી નહીં તો વોટ નહીં” જેવા સૂત્ર સાથે તેમણે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે હવે તેઓ કોઈ પણ રાજકીય પક્ષના વચનો પર વિશ્વાસ રાખવા તૈયાર નથી.
ગામમાં લગાવવામાં આવેલા બેનરોમાં રાજકીય નેતાઓ અને ઉમેદવારોને ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે તેઓ પ્રચાર માટે ગામમાં ન આવે. આ નિર્ણય હવે સમગ્ર જિલ્લામાં ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે.
રાજકીય ગરમાવો વધ્યો
ચૂંટણી પૂર્વે નજુપુરા ગામમાં ઉભી થયેલી આ પરિસ્થિતિએ રાજકીય ગરમાવો વધારી દીધો છે. સામાન્ય રીતે ચૂંટણી દરમિયાન વિકાસના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થાય છે, પરંતુ અહીં મૂળભૂત જરૂરિયાત એવા પાણીના પ્રશ્ને જ લોકો એકસાથે ઉભા રહી ગયા છે.
રાજકીય પક્ષો માટે આ એક પડકારરૂપ સ્થિતિ બની ગઈ છે. જો તેઓ સમયસર સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં લાવે, તો આ વિરોધ અન્ય ગામોમાં પણ ફેલાઈ શકે છે.
હવે શું?
હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે તંત્ર અને નર્મદા વિભાગ આ ગંભીર મુદ્દે શું પગલાં લે છે. જો સમયસર અને અસરકારક ઉકેલ નહીં આવે, તો નજુપુરા ગામનો આ વિરોધ એક મોટા આંદોલનનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે.
નજુપુરા ગામની લડત માત્ર એક ગામની સમસ્યા નથી, પરંતુ સમગ્ર ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં પાણી અને વિકાસના પ્રશ્નોને ઉજાગર કરતી ઘટના છે. “પાણી નહીં તો વોટ નહીં”નો આ સંદેશ હવે માત્ર સૂત્ર નહીં, પરંતુ લોકોની હકીકત બની ગયો છે.
નજુપુરા ગામના લોકો આજે પોતાના હક્ક માટે ઉભા થયા છે, અને હવે નજર તંત્ર પર છે કે તે આ સમસ્યાને કેટલા ઝડપથી અને અસરકારક રીતે ઉકેલે છે.
