છોટાઉદેપુર જિલ્લાના કવાંટ નગરમાંથી ઉદ્ભવેલા અને આદિવાસી લોકકલાના જીવંત પ્રતિક સમાન પદ્મશ્રી પરેશ રાઠવાએ ફરી એકવાર પોતાના અદ્વિતીય સર્જનથી દેશભરમાં ગુજરાતનું નામ ગૌરવપૂર્વક ઊંચું કર્યું છે. દિલ્હીના ઐતિહાસિક અને પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત વિશેષ ‘રેસીડેન્સી કલા વર્કશોપ’માં તેમની ઉત્કૃષ્ટ કામગીરી બદલ ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુના હસ્તે તેમને સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ સન્માન માત્ર વ્યક્તિગત સિદ્ધિ નથી, પરંતુ સમગ્ર આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને ખાસ કરીને પીઠોરા કલાનું વૈશ્વિક સ્તરે પ્રતિનિધિત્વ કરતું ગૌરવપૂર્ણ ક્ષણ છે.
આ વિશેષ વર્કશોપનું આયોજન ૧૪ એપ્રિલથી ૨૩ એપ્રિલ દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં દેશના વિવિધ પ્રાંતોમાંથી પસંદ કરાયેલા ૧૩ પ્રતિભાશાળી કલાકારોને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ, ઝારખંડ, બિહાર, ગોવા, લદાખ, આંધ્રપ્રદેશ અને તેલંગાણા જેવા રાજ્યોમાંથી આવેલા આ કલાકારો પોતપોતાની પરંપરાગત કલા અને સંસ્કૃતિને એક જ મંચ પર પ્રસ્તુત કરવા માટે એકત્ર થયા હતા. આ વર્કશોપ માત્ર કલા પ્રદર્શન પૂરતું મર્યાદિત ન હતું, પરંતુ તે સંસ્કૃતિઓ વચ્ચેના સંવાદ, પરંપરાના આદાન-પ્રદાન અને સર્જનાત્મક સહકારનું એક અનોખું પ્લેટફોર્મ બની રહ્યું હતું.
ગુજરાતમાંથી પસંદ થયેલા કલાકારોમાં પદ્મશ્રી પરેશ રાઠવાનું નામ વિશેષ ગૌરવ સાથે લેવામાં આવે છે. પીઠોરા ચિત્રકલા, જે મુખ્યત્વે રાઠવા અને ભીલ આદિવાસી સમાજમાં પ્રચલિત છે, તે માત્ર ચિત્રકામ નહીં પરંતુ એક ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વિધિ છે. આ કલા દ્વારા દેવતાઓ, પ્રકૃતિ, જીવનચક્ર અને સમુદાયની માન્યતાઓને જીવંત રૂપ આપવામાં આવે છે. પરેશ રાઠવાએ આ પરંપરાને જાળવી રાખીને તેને આધુનિક કલા જગતમાં એક વિશિષ્ટ સ્થાન અપાવ્યું છે.
વર્કશોપ દરમિયાન તેમણે તૈયાર કરેલું પીઠોરા ચિત્ર ખાસ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યું હતું. આ ચિત્રમાં પરંપરાગત પીઠોરા શૈલીના તેજસ્વી રંગો, પ્રતિકાત્મક આકારો અને ધાર્મિક દૃશ્યોનું સુંદર સંયોજન જોવા મળ્યું હતું. ઘોડાઓ, દેવતાઓ, પ્રકૃતિના તત્વો અને માનવ જીવનના વિવિધ પ્રસંગોને દર્શાવતું આ ચિત્ર માત્ર એક કલા કૃતિ નહીં, પરંતુ એક જીવંત સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ બની ગયું હતું. રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં ઉપસ્થિત તમામ મહેમાનો અને કલા નિષ્ણાતોએ આ કૃતિની ખુબ પ્રશંસા કરી હતી.
સમાપન સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ તમામ કલાકારોની કૃતિઓનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું અને તેમની સાથે સંવાદ પણ સાધ્યો હતો. આ પ્રસંગે તેમણે ખાસ કરીને આદિવાસી કલા અને સંસ્કૃતિના જતન માટે કલાકારોના યોગદાનની પ્રશંસા કરી હતી. પરેશ રાઠવાને સન્માનિત કરતાં તેમણે જણાવ્યું કે આવી કલા પરંપરાઓ ભારતની સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્યતાનું અમૂલ્ય ધન છે, જેને જાળવી રાખવું અને વિશ્વભરમાં પ્રસરાવવું આપણી સૌની જવાબદારી છે.
પરેશ રાઠવાની આ સિદ્ધિ પાછળ વર્ષોની મહેનત, સમર્પણ અને પરંપરાપ્રત્યેનો અખંડ વિશ્વાસ છે. કવાંટ જેવા નાના નગરમાંથી નીકળીને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાની ઓળખ બનાવવી એ સરળ કામ નથી. તેમણે બાળપણથી જ પીઠોરા ચિત્રકલા શીખી અને તેને પોતાના જીવનનું ધ્યેય બનાવી લીધું. તેમના પરિવાર અને સમુદાયની પરંપરાગત શૈલીને જાળવી રાખતાં તેમણે નવી પેઢીને પણ આ કલા સાથે જોડવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.
પદ્મશ્રી પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કર્યા બાદ પણ પરેશ રાઠવાએ પોતાના મૂળ સાથેનો સંબંધ ક્યારેય તોડ્યો નથી. તેઓ આજે પણ પોતાના ગામમાં રહીને યુવાનોને પીઠોરા ચિત્રકલા શીખવે છે અને આ પરંપરાને આગળ ધપાવે છે. તેમની કાર્યશૈલીમાં આધુનિકતા અને પરંપરાનો સુમેળ જોવા મળે છે, જે તેમને અન્ય કલાકારો કરતાં અલગ ઓળખ આપે છે.
આ પ્રસંગે છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં અને સમગ્ર ગુજરાતમાં આનંદ અને ગૌરવની લાગણી છવાઈ ગઈ છે. સ્થાનિક લોકો, કલા રસિકો અને સમાજના વિવિધ વર્ગોએ પરેશ રાઠવાને અભિનંદન પાઠવ્યા છે. આ સિદ્ધિ માત્ર એક વ્યક્તિની નથી, પરંતુ સમગ્ર આદિવાસી સમાજ માટે ગૌરવપૂર્ણ ક્ષણ છે. આદિવાસી કલા, જે ઘણા સમયથી મુખ્ય પ્રવાહથી દૂર રહી છે, તેને હવે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે યોગ્ય માન્યતા મળી રહી છે.
આવો કાર્યક્રમ આદિવાસી કલાને નવી ઓળખ આપવાનો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રયાસ છે. રાષ્ટ્રપતિ ભવન જેવા પ્રતિષ્ઠિત સ્થળે આ પ્રકારના વર્કશોપનું આયોજન થવું એ પોતે જ એક મોટો સંદેશ આપે છે કે દેશની પરંપરાગત અને લોકકલાઓને હવે મુખ્ય પ્રવાહમાં સ્થાન મળી રહ્યું છે. આથી અન્ય કલાકારોને પણ પ્રેરણા મળે છે અને તેઓ પોતાની કલા પ્રત્યે વધુ આત્મવિશ્વાસ અનુભવે છે.
પીઠોરા કલા માત્ર એક ચિત્રકલા નથી, પરંતુ તે એક જીવંત પરંપરા છે, જેમાં ધાર્મિક માન્યતાઓ, સામાજિક જીવન અને પ્રકૃતિ સાથેનો સંબંધ સમાયેલો છે. આ કલા દ્વારા આદિવાસી સમાજ પોતાની ઓળખ જાળવી રાખે છે અને નવી પેઢીને પોતાના મૂળ સાથે જોડે છે. પરેશ રાઠવા જેવા કલાકારોના યોગદાનથી આ પરંપરા આજે વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ થઈ રહી છે.
આ સમગ્ર પ્રસંગ એ સાબિત કરે છે કે જો પ્રતિભા અને પરિશ્રમ સાથે પરંપરાનું સંવર્ધન કરવામાં આવે, તો કોઈ પણ કલા વિશ્વના કોઈ પણ ખૂણે પોતાની ઓળખ બનાવી શકે છે. પરેશ રાઠવાએ માત્ર પોતાની કલા દ્વારા નહીં, પરંતુ પોતાની જીવનયાત્રા દ્વારા પણ આ સંદેશ આપ્યો છે કે મૂળ સાથે જોડાયેલા રહીને પણ વૈશ્વિક સ્તરે સફળતા મેળવી શકાય છે.
આગામી સમયમાં પણ આવી પહેલો થતી રહે અને વધુને વધુ લોકકલાઓને પ્રોત્સાહન મળે, તે સમયની માંગ છે. સરકાર અને સંસ્થાઓએ પણ આ દિશામાં વધુ પ્રયાસો કરવા જોઈએ જેથી આપણા દેશની સાંસ્કૃતિક વારસો નવી પેઢી સુધી પહોંચે અને વિશ્વભરમાં પ્રસરે.
અંતમાં, પદ્મશ્રી પરેશ રાઠવાની આ સિદ્ધિ દરેક ગુજરાતીને ગર્વ અનુભવાવે તેવી છે. તેમના આ યોગદાનથી પીઠોરા કલાને નવી ઊંચાઈ મળી છે અને ગુજરાતનું નામ ફરી એકવાર રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગુંજ્યું છે.
