ગુજરાતમાં ગત દોઢ દાયકાથી મહાનગરપાલિકા ચૂંટણીના આંકડાઓનું વિશ્લેષણ એક ગંભીર અને વિચારવા જેવી હકીકત સામે લાવે છે—રાજ્યના મોટા શહેરોમાં મહિલાઓ મતદાનથી સતત દૂર રહી રહી છે. શિક્ષણ, રોજગાર, આર્થિક સ્વતંત્રતા અને આધુનિક જીવનશૈલીમાં આગળ વધતી શહેરી મહિલાઓ લોકશાહીની સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા એટલે કે મતદાનમાં પૂરતી ભાગીદારી દર્શાવી રહી નથી. અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા, રાજકોટ, ભાવનગર અને જામનગર જેવા મહાનગરોમાં 57 ટકા કરતાં વધુ મહિલાઓ મતદાન કરતી નથી, જે માત્ર આંકડાકીય સ્થિતિ નહીં પરંતુ શહેરી લોકશાહી માટે ગંભીર ચેતવણી સમાન છે.
2010, 2015 અને 2021ની મહાનગરપાલિકા ચૂંટણીના આંકડાઓ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે શહેરોમાં મહિલાઓનો મતદાન દર સતત નીચો રહ્યો છે. વર્ષ 2010માં છ મહાનગરોમાં સરેરાશ મહિલા મતદાન માત્ર 41.29 ટકા નોંધાયું હતું. તેમાં પણ Rajkotમાં સૌથી ઓછું 38.37 ટકા મતદાન નોંધાયું હતું. આ આંકડો દર્શાવે છે કે દસમાંથી લગભગ છ મહિલાઓએ મતદાનથી અંતર રાખ્યું હતું.
વર્ષ 2015માં પણ પરિસ્થિતિમાં કોઈ મોટો સુધારો નોંધાયો નહોતો. સરેરાશ મહિલા મતદાન 41.75 ટકા રહ્યું હતું અને Suratમાં માત્ર 36.58 ટકા મહિલા મતદાન નોંધાયું હતું. ઉદ્યોગ, વેપાર અને આધુનિક જીવનશૈલી માટે જાણીતા શહેરમાં મહિલાઓનો આટલો ઓછો મતદાન દર લોકશાહી જાગૃતિ અંગે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
2021માં થોડો વધારો જોવા મળ્યો, પરંતુ સ્થિતિ હજુ પણ ચિંતાજનક રહી. સરેરાશ મહિલા મતદાન 42.60 ટકા સુધી પહોંચ્યું, પરંતુ Ahmedabadમાં માત્ર 38.84 ટકા મહિલા મતદાન નોંધાયું હતું. રાજ્યના સૌથી મોટા શહેર અને આર્થિક-શૈક્ષણિક કેન્દ્ર તરીકે ઓળખાતા અમદાવાદમાં આ આંકડો વધુ ચિંતાજનક માનવામાં આવે છે.
આ આંકડાઓનો સૌથી ગંભીર પાસો એ છે કે મહિલાઓની સામાજિક અને આર્થિક ભાગીદારી વધી રહી હોવા છતાં મતદાનમાં સમાન વધારો નોંધાતો નથી. ગુજરાતમાં દર 1000 પુરુષ સામે અંદાજે 919થી 920 મહિલાઓ છે, પરંતુ મતદાન વખતે દર 1000 પુરુષ સામે માત્ર 772 મહિલાઓ મતદાન કરે છે. એટલે કે મતદાન મથક સુધી પહોંચતા મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે.
વિશ્લેષકોના મતે, આ પરિસ્થિતિ માત્ર સમય કે સુવિધાની સમસ્યા નથી, પરંતુ શહેરી જીવનશૈલી, રાજકીય ઉદાસીનતા, ઉમેદવારો પ્રત્યેનો અવિશ્વાસ, સ્થાનિક ચૂંટણીને ઓછી પ્રાથમિકતા અને કેટલીકવાર સુરક્ષા અથવા સુવિધા સંબંધિત માનસિકતાઓ જેવા અનેક પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે. રસપ્રદ રીતે તારણ એવું પણ સામે આવ્યું છે કે કેટલાક મહાનગરોમાં સ્ત્રીઓને રાજકીય નેતાઓ પ્રત્યે પુરુષોની સરખામણીએ વધુ અણગમો અથવા અવિશ્વાસ હોઈ શકે છે, જે મતદાનથી દુરાવાનું કારણ બની શકે છે.
બીજી તરફ ગ્રામ્ય અને અર્ધશહેરી ગુજરાત એક સકારાત્મક ચિત્ર રજૂ કરે છે. 31 જિલ્લા પંચાયતોમાં ગત ચૂંટણી દરમિયાન મહિલા મતદાન 64.36 ટકા નોંધાયું હતું—મહાનગરોની સરખામણીએ લગભગ 20 ટકા વધુ. આ દર્શાવે છે કે ગામડાંમાં મહિલાઓ સ્થાનિક વિકાસ, પાણી, આરોગ્ય, શિક્ષણ અને ગામના પ્રશ્નો અંગે વધુ સીધી રીતે જોડાયેલી અનુભવે છે.
તે જ રીતે નાના શહેરો અને નગરપાલિકાઓમાં મહિલા મતદાનનો દર 56.24 ટકા રહ્યો હતો, જે મહાનગરોની તુલનાએ ઘણી ઊંચી ભાગીદારી દર્શાવે છે. નાના નગરોમાં સ્થાનિક મુદ્દાઓ વધુ સ્પષ્ટ અને વ્યક્તિગત જીવન સાથે જોડાયેલા હોવાને કારણે મહિલાઓ મતદાન માટે વધુ આગળ આવતી હોવાનું મનાય છે.
આ પરિસ્થિતિ એ પણ દર્શાવે છે કે શિક્ષણ અને શહેરીકરણ હંમેશા લોકશાહી ભાગીદારીમાં વધારો કરે જ એવું નથી. ક્યારેક શહેરોમાં વ્યસ્તતા, રાજકીય નિરાશા અથવા “મારા એક મતથી શું ફરક પડશે?” જેવી માનસિકતા મતદાન ટકાવારીને અસર કરે છે.
હવે જ્યારે ગુજરાતમાં મહાનગરોની સંખ્યા 6થી વધીને 15 થવા જઈ રહી છે, ત્યારે આ મુદ્દો વધુ મહત્વનો બની જાય છે. જો નવા મહાનગરોમાં પણ મહિલાઓની મતદાન પ્રત્યેની ઉદાસીનતા યથાવત્ રહેશે, તો લોકશાહીમાં સમાન પ્રતિનિધિત્વનો પ્રશ્ન વધુ ગંભીર બની શકે છે.
વિશેષજ્ઞો માને છે કે મહિલાઓ માટે વિશેષ મતદાર જાગૃતિ અભિયાન, સુરક્ષિત અને અનુકૂળ મતદાન વાતાવરણ, મહિલા કેન્દ્રિત રાજકીય સંવાદ, સ્થાનિક પ્રશ્નો પર વધુ સ્પષ્ટ એજન્ડા અને સામાજિક સ્તરે મતદાનને જવાબદારી તરીકે પ્રોત્સાહન જરૂરી છે. ખાસ કરીને શહેરી શિક્ષિત મહિલાઓને મતદાનથી જોડવા માટે નવી પેઢી આધારિત ડિજિટલ અભિયાન પણ અસરકારક બની શકે છે.
અંતમાં, ગુજરાતના મહાનગરોમાં મહિલાઓનું ઓછું મતદાન માત્ર એક ચૂંટણી આંકડો નથી—તે શહેરી લોકશાહીના આરોગ્યનું પ્રતિબિંબ છે. ગામડાં અને નાના નગરોની સરખામણીએ મોટા શહેરોમાં મહિલાઓની ઘટતી ભાગીદારી એ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે વિકાસ સાથે લોકશાહી જાગૃતિનું સંતુલન પણ એટલું જ જરૂરી છે. જો ગુજરાતને સાચા અર્થમાં સર્વસમાવેશક અને મજબૂત લોકશાહી તરફ આગળ વધવું હોય, તો શહેરી મહિલાઓને મતદાન મથક સુધી લાવવું હવે સમયની સૌથી મોટી લોકશાહી જરૂરિયાત બની ગઈ છે.
4
