નેપાળની ‘ડિપ્લોમેટિક પ્રોટેસ્ટ નોટ’ બાદ ભારત-ચીન સંબંધોમાં નવી રાજદ્વારી ગરમાવો

દક્ષિણ એશિયાના ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિમાં એકવાર ફરીથી સરહદી વિવાદ અને રાજદ્વારી તણાવનું કેન્દ્ર બનીને ઊભર્યો છે લિપુલેખ પાસ. નેપાળની સરકારે તાજેતરમાં ભારત અને ચીન બંને દેશોને સત્તાવાર રીતે ‘ડિપ્લોમેટિક પ્રોટેસ્ટ નોટ’ મોકલી છે, જેના કારણે આ મુદ્દો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. આ સમગ્ર વિવાદ કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા લિપુલેખ માર્ગને લઈને છે, જેને ભારત વર્ષોથી એક પરંપરાગત યાત્રામાર્ગ તરીકે માને છે, જ્યારે નેપાળ આ વિસ્તારને પોતાની જમીનનો અભિન્ન ભાગ ગણાવે છે. આ વિવાદ માત્ર સરહદી રેખાઓ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તેમાં ઐતિહાસિક દાવાઓ, રાજકીય સંવેદનાઓ, રાષ્ટ્રીય સ્વાભિમાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનૈતિક સંતુલનનો પણ સમાવેશ થાય છે.

નેપાળના વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, ભારત અને ચીન બંનેને મોકલવામાં આવેલા પત્રમાં સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે લિપુલેખ પાસ વિસ્તાર નેપાળના સંપ્રભુ અધિકાર હેઠળ આવે છે. મંત્રાલયના પ્રવક્તા લોકબહાદુર પૌડેલ ક્ષેત્રીના જણાવ્યા મુજબ, આ મુદ્દે નેપાળની સરકાર ખૂબ જ ગંભીર છે અને કોઈપણ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ, જે તેની જમીન પર તેની મંજૂરી વિના થાય, તે સ્વીકાર્ય નથી. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે આ નિર્ણય કોઈ એક વિભાગ દ્વારા લેવામાં આવ્યો નથી, પરંતુ દેશના તમામ મુખ્ય રાજકીય પક્ષો સાથે ચર્ચા કર્યા બાદ સહમતિથી લેવામાં આવ્યો છે. આ વાત એ દર્શાવે છે કે નેપાળમાં આ મુદ્દે રાજકીય એકતા જોવા મળી રહી છે અને દેશ પોતાની ભૂમિ સંબંધિત મુદ્દાઓ પર સંવેદનશીલ છે.

વિદેશ મંત્રી શિશિર ખનાલે પણ આ મુદ્દે પોતાની પ્રતિક્રિયા આપતાં કહ્યું કે, “આ માત્ર એક રાજકીય નિર્ણય નથી, પરંતુ દેશના સ્વાભિમાન સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે. અમે તમામ રાજકીય પક્ષો સાથે ચર્ચા કર્યા બાદ આ પગલું લીધું છે અને અમે આપણા અધિકારોની રક્ષા માટે પ્રતિબદ્ધ છીએ.” તેમણે ઉમેર્યું કે, નેપાળ હંમેશા શાંતિપૂર્ણ અને કૂટનૈતિક માર્ગે વિવાદો ઉકેલવામાં વિશ્વાસ રાખે છે, પરંતુ તે પોતાના સંપ્રભુત્વ પર કોઈ સમાધાન નહીં કરે.

લિપુલેખ પાસ, જે ભારત, નેપાળ અને ચીનની સરહદ નજીક આવેલો એક મહત્વપૂર્ણ પર્વતીય માર્ગ છે, તે કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માટેનો એક મુખ્ય માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે. દર વર્ષે હજારો યાત્રાળુઓ આ માર્ગ દ્વારા તિબેટમાં આવેલ કૈલાશ પર્વત અને માનસરોવર તળાવની યાત્રા કરે છે. ભારત માટે આ માર્ગ માત્ર ધાર્મિક મહત્વ ધરાવતો નથી, પરંતુ તે વ્યૂહાત્મક રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે ચીન સાથેના વેપાર અને સંચાર માટે પણ ઉપયોગી છે.

ભારત સરકારે નેપાળના આ વિરોધનો કડક જવાબ આપ્યો છે. વિદેશ મંત્રાલયના સત્તાવાર પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે જણાવ્યું કે લિપુલેખ પાસ વર્ષ 1954થી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માટે ઉપયોગમાં લેવાતો પરંપરાગત માર્ગ છે. “આ યાત્રા દાયકાઓથી આ જ રૂટ પર થઈ રહી છે, તેથી આ કોઈ નવી ઘટના નથી,” તેમણે કહ્યું. તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે, “નેપાળ દ્વારા કરવામાં આવેલા દાવાઓ ઐતિહાસિક તથ્યો અને પુરાવાઓ પર આધારિત નથી અને તે એકપક્ષીય છે.” ભારતે આ દાવાઓને અયોગ્ય ગણાવ્યા છે અને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે આવા કૃત્રિમ પ્રાદેશિક દાવાઓને સ્વીકારશે નહીં.

ભારતે સાથે સાથે આ પણ જણાવ્યું છે કે તે નેપાળ સાથે આ મુદ્દે રચનાત્મક વાતચીત કરવા માટે તૈયાર છે. “અમે હંમેશા દ્વિપક્ષીય સંબંધોને મજબૂત બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છીએ અને સરહદી વિવાદોનો ઉકેલ કૂટનૈતિક માર્ગે શોધવા માંગીએ છીએ,” એમ વિદેશ મંત્રાલયે જણાવ્યું. આ નિવેદન દર્શાવે છે કે ભારત આ મુદ્દે તણાવ વધારવા કરતાં વાતચીત દ્વારા ઉકેલ લાવવા ઈચ્છે છે.

આ સમગ્ર વિવાદમાં ચીનની ભૂમિકા પણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે, કારણ કે લિપુલેખ પાસ ચીનના તિબેટ પ્રદેશ સાથે જોડાયેલો છે. ચીન તરફથી હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપવામાં આવી નથી, પરંતુ આ મુદ્દો ત્રિપક્ષીય સંબંધોને અસર કરી શકે છે. ચીન માટે આ વિસ્તાર વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે ભારત સાથેની તેની સરહદ નજીક આવેલો છે.

વિશ્લેષકોના મતે, આ વિવાદનો મૂળ સ્ત્રોત ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અને નકશાઓમાં રહેલો છે. 1816ના સુગૌલી સંધિ પછી ભારત અને નેપાળ વચ્ચેની સરહદો નક્કી કરવામાં આવી હતી, પરંતુ કેટલાક વિસ્તારોમાં હજુ પણ સ્પષ્ટતા નથી. નેપાળનો દાવો છે કે લિપુલેખ પાસ તેની પશ્ચિમી સરહદમાં આવે છે, જ્યારે ભારત તેને પોતાના ઉત્તરાખંડ રાજ્યનો ભાગ માને છે. આ વિવાદ 2020માં પણ ઉગ્ર બન્યો હતો, જ્યારે ભારતે લિપુલેખ માર્ગ સુધી રોડનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું, ત્યારે નેપાળે તેનો વિરોધ કર્યો હતો અને પોતાનો નવો નકશો જાહેર કર્યો હતો.

આ વખતે પણ નેપાળનો વિરોધ એ દર્શાવે છે કે તે આ મુદ્દે કોઈપણ પ્રકારની સમજૂતી કરવા તૈયાર નથી. નેપાળમાં રાજકીય દબાણ પણ આ નિર્ણય પાછળનું એક કારણ હોઈ શકે છે, કારણ કે સરહદી મુદ્દાઓ પર કડક વલણ અપનાવવું સ્થાનિક રાજકારણમાં લોકપ્રિય બની શકે છે. બીજી તરફ, ભારત માટે પણ આ મુદ્દો માત્ર એક યાત્રામાર્ગનો નથી, પરંતુ તે તેના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિતો સાથે જોડાયેલો છે.

આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ વિવાદ વધુ તણાવ તરફ દોરી જશે કે પછી બંને દેશો કૂટનૈતિક માર્ગે તેનો ઉકેલ શોધી શકશે? અત્યાર સુધીના સંકેતો દર્શાવે છે કે બંને દેશો વાતચીત માટે તૈયાર છે, પરંતુ તેમના વલણોમાં તફાવત છે. નેપાળ પોતાના દાવા પર અડગ છે, જ્યારે ભારત તેને ઐતિહાસિક આધાર વિના ગણાવે છે.

આ વિવાદનો પ્રભાવ માત્ર રાજકીય સ્તર સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે લોકો વચ્ચેના સંબંધો પર પણ અસર કરી શકે છે. ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને આર્થિક સંબંધો ખૂબ જ ગાઢ છે. લાખો નેપાળી નાગરિકો ભારતમાં કામ કરે છે અને બંને દેશો વચ્ચે ખુલ્લી સરહદ છે. આવી સ્થિતિમાં કોઈપણ પ્રકારનો તણાવ બંને દેશોના લોકો માટે નુકસાનકારક બની શકે છે.

કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા, જે હિન્દુ અને બૌદ્ધ ધર્મના અનુયાયીઓ માટે અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે, તે પણ આ વિવાદના કેન્દ્રમાં આવી ગઈ છે. યાત્રાળુઓ માટે આ માર્ગનો ઉપયોગ સરળ અને પરંપરાગત રહ્યો છે, પરંતુ હવે આ મુદ્દે ઉભા થયેલા તણાવને કારણે યાત્રા પર પણ અસર પડી શકે છે. જો વિવાદ વધુ ઉગ્ર બનશે, તો યાત્રાના આયોજનમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર પડી શકે છે.

આ પરિસ્થિતિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની નજર પણ આ મુદ્દા પર છે. દક્ષિણ એશિયામાં સ્થિરતા જાળવવા માટે આવા વિવાદોનો શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ આવશ્યક છે. ભારત, નેપાળ અને ચીન ત્રણેય દેશો માટે આ એક પરીક્ષાની ઘડી છે, જ્યાં તેઓને પોતાના હિતો સાથે સાથે પ્રાદેશિક શાંતિ અને સ્થિરતાને પણ ધ્યાનમાં રાખવું પડશે.

આખરે, લિપુલેખ પાસનો આ વિવાદ એ દર્શાવે છે કે સરહદી મુદ્દાઓ કેટલી જટિલતા ધરાવે છે અને તે માત્ર નકશાની લાઇનોનો પ્રશ્ન નથી. તેમાં ઐતિહાસિક દાવાઓ, રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ, રાષ્ટ્રીય ગૌરવ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોની ગૂંથણી સામેલ છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે શું ભારત અને નેપાળ આ મુદ્દે સંવાદ દ્વારા કોઈ મધ્યમ માર્ગ શોધી શકશે કે પછી આ તણાવ વધુ ઊંડો બનશે.

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ દક્ષિણ એશિયાના ભૂરાજકીય દૃશ્યમાં એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે કે ભવિષ્યમાં આવા વિવાદો વધુ ધ્યાન અને સમજદારી સાથે હલ કરવા પડશે. બંને દેશો માટે આ એક તક પણ છે કે તેઓ પોતાના સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવે અને પરસ્પર વિશ્વાસ વધારવા માટે કામ કરે.