રાજકોટ: સૌરાષ્ટ્રમાં સહકારી માળખું એક સમયથી કૃષિ અને ગ્રામ વિકાસનું મજબૂત આધારસ્તંભ માનવામાં આવ્યું છે. ખેડૂતોને સશક્ત બનાવવા, જમીનનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવા અને સમૂહ આધારે વિકાસ લાવવા માટે સહકારી મંડળીઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સહકારી મંડળીઓના નામે અનેક ગેરરીતિઓ અને કૌભાંડો સામે આવતા રહ્યા છે.
તાજેતરમાં ગોંડલ તાલુકાના પાંચીયાવદર ગામની એક જમીન મામલે બહાર આવેલ કેસે સહકારી મંડળીઓમાં ચાલી રહેલી ગેરવ્યવસ્થાને ઉજાગર કરી છે. આ કેસમાં સહકારી મંડળીએ ચેરીટી કમિશનરની મંજુરી વગર જમીન વેચી નાખી હતી, અને ૩૪ વર્ષ પછી રાજકોટના એક ખરીદનાર દ્વારા હક્કપત્રક નોંધ દાખલ કરવાની માંગણી કરવામાં આવી હતી, જેને જિલ્લા કલેક્ટરે નામંજુર કરી દીધી છે.
આ નિર્ણય માત્ર એક કેસ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર સહકારી પ્રણાલી માટે એક ચેતવણીરૂપ બની શકે છે.
ગોંડલના પાંચીયાવદર ગામની જમીનનો ઇતિહાસ
આ કેસની શરૂઆત ૧૯૭૦ના દાયકાથી થાય છે, જ્યારે ગોંડલના પાંચીયાવદર ગામે ખેતીલાયક પિયત જમીન “અશોક ગણોત ખેતી સહકારી મંડળી”ને ફાળવવામાં આવી હતી. આ જમીન કુલ ૧૮૦ એકર જેટલી હતી, જે અલગ અલગ પાંચ સર્વે નંબરોમાં વહેંચાયેલી હતી.
આ જમીનનું વિતરણ સહકારી માળખા હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું, જેથી ખેડૂતોને સંયુક્ત રીતે ખેતી કરવાની અને વિકાસના લાભ મેળવવાની તક મળે.
ફડચામાં ગયેલી મંડળી અને જમીનનું વેચાણ
સમય જતાં આ સહકારી મંડળી ફડચામાં ગઈ હતી. ત્યારબાદ ફડચા અધિકારી દ્વારા ૧૯૮૧માં આ જમીન ગોંડલ ગોપાલક માલધારી વસાહત સહકારી મંડળી લિમિટેડને માત્ર ૩૦,૦૦૦ રૂપિયામાં વેચી દેવામાં આવી હતી.
આ વેચાણ રજીસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તેની નોંધ પણ પ્રમાણિત કરવામાં આવી હતી. પરંતુ આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ છે કે ચેરીટી કમિશનરની મંજુરી લેવામાં આવી નહોતી.
આ બાબત જ આખા કેસનું કેન્દ્રબિંદુ બની છે.
જમીનની વહેંચણી અને વ્યક્તિગત વેચાણ
ગોપાલક માલધારી વસાહત સહકારી મંડળીએ આ જમીન તેના સભાસદોમાં વહેંચી હતી. કુલ ૪૫ સભાસદોને કબજા મુજબ જમીન આપવામાં આવી હતી.
આ સભાસદોમાંથી એક રવજીભાઈ ઝાપડાએ પોતાની જમીનનો એક ભાગ રાજકોટના રેખાબેન મોન્ટુભાઈ જરીયાને વેચી દીધો હતો. આ વેચાણ ૨૦૦૭માં રજીસ્ટર્ડ દસ્તાવેજ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
રેખાબેન દ્વારા આ જમીન માટે હક્કપત્રક નોંધ દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી હતી, જે આગળ જઈને વિવાદનું કારણ બની.
હક્કપત્રક નોંધનો વિવાદ
રેખાબેન દ્વારા ગોંડલના પાંચીયાવદર ગામના સર્વે નં. ૧૦૭માંથી ૨.૬ એકર જમીન ખરીદ્યા બાદ હક્કપત્રક નોંધ દાખલ કરવામાં આવી હતી.
પરંતુ ગોંડલના મામલતદારે આ નોંધને રદ કરી દીધી હતી. આ નિર્ણય સામે અરજદારે નાયબ કલેક્ટર સમક્ષ અપીલ કરી, પરંતુ નાયબ કલેક્ટરે પણ મામલતદારના નિર્ણયને જાળવી રાખ્યો.
આ પછી કેસ જિલ્લા કલેક્ટર સુધી પહોંચ્યો.
૩૪ વર્ષ પછીનો નિર્ણય
આ કેસમાં સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે ૩૪ વર્ષ પછી આ મુદ્દો ફરીથી ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. જિલ્લા કલેક્ટરે તમામ દસ્તાવેજો અને પુરાવાઓની વિગતવાર તપાસ કરી.
તપાસ દરમિયાન બહાર આવ્યું કે મૂળ સહકારી મંડળી ફડચામાં ગયા બાદ જમીનનું વેચાણ યોગ્ય કાયદાકીય પ્રક્રિયા વગર કરવામાં આવ્યું હતું. ખાસ કરીને ચેરીટી કમિશનરની મંજુરી વિના થયેલ વેચાણ કાયદેસર ગણાવી શકાય તેમ નથી.
આ આધારે જિલ્લા કલેક્ટરે રેખાબેનની હક્કપત્રક નોંધ દાખલ કરવાની માંગણી નામંજુર કરી દીધી.
કાયદાકીય પાસાઓ અને વિવાદ
આ કેસમાં અરજદાર દ્વારા દલીલ કરવામાં આવી હતી કે:
નાયબ મામલતદારને નોંધ રદ કરવાની સત્તા નથી
નાયબ કલેક્ટરે પુરાવાની યોગ્ય ચકાસણી કર્યા વગર નિર્ણય લીધો
કલમ 135-D મુજબ નોટિસ આપ્યા વગર એકતરફી કાર્યવાહી કરવામાં આવી
પરંતુ જિલ્લા કલેક્ટરે આ તમામ દલીલોને ફગાવી દીધી અને અગાઉના નિર્ણયોને માન્ય રાખ્યા.
સહકારી મંડળીઓમાં ગેરરીતિઓનો મુદ્દો
આ કેસ માત્ર એક ઉદાહરણ છે. રાજકોટ જિલ્લામાં ૧૦૦૦થી વધુ સહકારી મંડળીઓ કાર્યરત છે. જો તેમની તટસ્થ તપાસ કરવામાં આવે તો મોટા પાયે ગેરરીતિઓ બહાર આવી શકે છે.
ઘણા કેસોમાં સહકારી મંડળીઓ પોતાના મૂળ હેતુથી વિખૂટા પડીને વ્યક્તિગત લાભ માટે જમીનના સોદા કરી રહી છે. આથી સરકારના હિતને નુકસાન થાય છે અને સામાન્ય નાગરિકો સાથે અન્યાય થાય છે.
સરકારી તંત્રની ભૂમિકા પર પ્રશ્નચિહ્ન
આ કેસમાં સરકારી તંત્રની ભૂમિકા પર પણ પ્રશ્નો ઉઠી રહ્યા છે. લાંબા સમય સુધી આ ગેરરીતિઓ સામે કોઈ કાર્યવાહી ન થવી એ ગંભીર બાબત છે.
જો શરૂઆતમાં જ યોગ્ય તપાસ અને પગલાં લેવામાં આવ્યા હોત, તો આ કેસ આટલો લાંબો ખેંચાયો ન હોત.
ભવિષ્ય માટે ચેતવણી
જિલ્લા કલેક્ટરનો આ નિર્ણય સહકારી મંડળીઓ માટે એક ચેતવણી છે કે તેઓ કાયદાનું પાલન કરે અને કોઈપણ ગેરરીતિથી દૂર રહે.
આ સાથે જ જમીન ખરીદનારાઓ માટે પણ સંદેશ છે કે તેઓ કોઈપણ સંપત્તિ ખરીદતા પહેલા તેના કાયદાકીય પાસાઓની સંપૂર્ણ તપાસ કરે.
જમીનના સર્વે નંબરો અને વિગતો
આ કેસમાં સંકળાયેલ જમીન નીચે મુજબના સર્વે નંબરોમાં વહેંચાયેલી હતી:
સર્વે નં. 904 – 9.14 એકર
સર્વે નં. 106 – 20.25 એકર
સર્વે નં. 107 – 44.26 એકર
સર્વે નં. 108 – 75.03 એકર
અન્ય જમીન – 36.30 એકર
આ તમામ જમીનનો ઉપયોગ મૂળતઃ ખેતી માટે થવાનો હતો, પરંતુ બાદમાં તેમાં ગેરરીતિઓ જોવા મળી.
નિષ્કર્ષ
ગોંડલના પાંચીયાવદર ગામની જમીનનો આ કેસ સહકારી મંડળીઓમાં ચાલી રહેલી ગેરરીતિઓનો સ્પષ્ટ દાખલો છે. જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા લેવાયેલ કડક નિર્ણય એ બતાવે છે કે કાયદાથી ઉપર કોઈ નથી. આ કેસ ભવિષ્યમાં આવા કૌભાંડો પર રોક લગાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. સાથે સાથે સરકારને પણ જરૂરી છે કે તે સહકારી મંડળીઓની નિયમિત તપાસ કરે અને ગેરરીતિઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરે. સહકારી માળખું દેશના વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેની પારદર્શિતા અને જવાબદારી જાળવવી એટલી જ જરૂરી છે. જો આ દિશામાં યોગ્ય પગલાં લેવામાં આવશે, તો સહકારી મંડળીઓ ફરીથી પોતાના મૂળ હેતુ તરફ આગળ વધી શકશે.
