ગુજરાત રાજ્યમાં આગામી વસતિ ગણતરી (Census) માટેનો માર્ગ સુગમ બન્યો છે, કારણ કે આ અંગેનું સત્તાવાર ગેઝેટ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે. દેશના વિકાસ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી આ પ્રક્રિયા હવે તબક્કાવાર રીતે અમલમાં મુકાવાની છે. રાજ્યમાં 17 મેથી 31 મે દરમિયાન ‘સેલ્ફ એન્યુમેરેશન’ની પ્રક્રિયા હાથ ધરાશે, જ્યારે 1 જૂનથી 30 જૂન સુધી ‘હાઉસ લિસ્ટિંગ ઓપરેશન’ અમલમાં મુકવામાં આવશે. આ સમગ્ર અભિયાનમાં આધુનિક ટેક્નોલોજીનો વ્યાપક ઉપયોગ થવાનો છે, જેમાં દરેક ઘરને ડિજિટલ મેપ પર માર્ક કરવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
વસતિ ગણતરી માત્ર લોકોની સંખ્યા જાણવા માટેની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે રાજ્ય અને દેશના વિકાસ માટેનો આધારસ્તંભ છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા પ્રાપ્ત થતી માહિતીના આધારે સરકાર શિક્ષણ, આરોગ્ય, આવાસ, રોજગાર અને અન્ય અનેક ક્ષેત્રોમાં નીતિઓ બનાવે છે. આથી દરેક નાગરિક માટે આ પ્રક્રિયામાં સહભાગી બનવું અત્યંત જરૂરી છે.
Registrar General of India દ્વારા જાહેર કરાયેલા માર્ગદર્શિકા મુજબ, આ વખતે વસતિ ગણતરી વધુ પારદર્શક, ઝડપી અને ટેક્નોલોજી આધારિત બનશે. ‘સેલ્ફ એન્યુમેરેશન’ એક નવી પહેલ છે, જેમાં નાગરિકો પોતે જ પોતાના પરિવારની માહિતી ઓનલાઈન પોર્ટલ અથવા મોબાઈલ એપ્લિકેશન દ્વારા નોંધાવી શકશે. આથી સમયની બચત થશે અને માહિતીની ચોકસાઈ પણ વધશે.
17 મેથી શરૂ થનારી આ ‘સેલ્ફ એન્યુમેરેશન’ પ્રક્રિયા 31 મે સુધી ચાલુ રહેશે. આ દરમિયાન નાગરિકો પોતાના મોબાઈલ અથવા કમ્પ્યુટર દ્વારા સત્તાવાર પોર્ટલ પર જઈને પરિવારના સભ્યોની વિગતો, શિક્ષણ, વ્યવસાય, આવાસની સ્થિતિ જેવી માહિતી નોંધાવી શકશે. આ માટે સરકાર દ્વારા સરળ અને યૂઝર-ફ્રેન્ડલી સિસ્ટમ તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેથી ગ્રામ્ય અને શહેરી બંને વિસ્તારોના લોકો સરળતાથી તેનો ઉપયોગ કરી શકે.
તે પછી 1 જૂનથી 30 જૂન સુધી ‘હાઉસ લિસ્ટિંગ ઓપરેશન’ હાથ ધરાશે. આ તબક્કામાં સરકારી ગણતરીકારો (Enumerators) ઘરોમાં જઈને માહિતી એકત્રિત કરશે. તેઓ દરેક ઘરની મુલાકાત લઈને રહેવાસીઓની માહિતી ચકાસશે અને જરૂરી વિગતો નોંધશે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા ખાતરી કરવામાં આવશે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ અથવા ઘર ગણતરીથી વંચિત ન રહી જાય.
આ વખતે વસતિ ગણતરીમાં એક મહત્વપૂર્ણ નવીનતા એ છે કે દરેક ઘરને ડિજિટલ મેપ પર માર્ક કરવામાં આવશે. આ માટે જીઓ-સ્પેશિયલ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે, જેના કારણે રાજ્યનો સંપૂર્ણ ડિજિટલ નકશો તૈયાર થશે. આ નકશા દ્વારા દરેક ઘરની ચોક્કસ સ્થિતિ અને તેની આસપાસની સુવિધાઓની માહિતી ઉપલબ્ધ થશે, જે ભવિષ્યના વિકાસ આયોજન માટે ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થશે.
ડિજિટલ મેપિંગ દ્વારા સરકારને શહેરી આયોજન, રોડ નેટવર્ક, પાણી પુરવઠો, વીજળી અને અન્ય સુવિધાઓના વિકાસ માટે ચોક્કસ માહિતી મળશે. સાથે જ આ ટેક્નોલોજી દ્વારા ગેરકાયદે વસાહતો અથવા અનિયમિત વિસ્તારોની ઓળખ પણ સરળ બનશે.
વસતિ ગણતરીની આ પ્રક્રિયામાં લાખો સરકારી કર્મચારીઓ અને સ્વયંસેવકો જોડાશે. તેમને વિશેષ તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે, જેથી તેઓ માહિતી એકત્રિત કરતી વખતે કોઈ ભૂલ ન કરે. સાથે જ ડેટા સુરક્ષા અને ગોપનીયતા માટે પણ ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે, જેથી નાગરિકોની વ્યક્તિગત માહિતી સુરક્ષિત રહે.
સરકાર દ્વારા લોકોને આ પ્રક્રિયામાં સક્રિય ભાગ લેવા માટે જાગૃતિ અભિયાન પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. વિવિધ મીડિયા પ્લેટફોર્મ, સોશિયલ મીડિયા અને સ્થાનિક સ્તરે કાર્યક્રમો દ્વારા લોકોને સમજાવવામાં આવી રહ્યું છે કે વસતિ ગણતરીમાં સાચી અને સંપૂર્ણ માહિતી આપવી કેમ જરૂરી છે.
વિશેષ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આ અભિયાન વધુ મહત્વપૂર્ણ બને છે, કારણ કે ત્યાં લોકોમાં ટેક્નોલોજી વિશેની જાણકારી ઓછી હોઈ શકે છે. આ માટે ગામ સ્તરે સરપંચ, તાલુકા અધિકારીઓ અને સ્થાનિક નેતાઓને પણ જોડવામાં આવી રહ્યા છે, જેથી લોકો સુધી માહિતી સરળતાથી પહોંચી શકે.
વસતિ ગણતરીના આંકડાઓનો ઉપયોગ માત્ર સરકાર જ નહીં, પરંતુ સંશોધકો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને ખાનગી ક્ષેત્ર પણ કરે છે. આ માહિતીના આધારે વિવિધ અભ્યાસો અને પ્રોજેક્ટ્સ હાથ ધરવામાં આવે છે, જે સમાજના સર્વાંગી વિકાસ માટે ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ખાસ ધ્યાન રાખવામાં આવશે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ કે સમુદાય પાછળ ન રહી જાય. ખાસ કરીને ગરીબ, વંચિત અને દુરસ્ત વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો સુધી પહોંચી તેમની માહિતી નોંધવામાં આવશે. આથી વિકાસના લાભો દરેક સુધી સમાન રીતે પહોંચે તે સુનિશ્ચિત થશે.
વસતિ ગણતરીમાં મહિલાઓ, બાળકો, વડીલો અને દિવ્યાંગ લોકોની માહિતી પણ વિગતવાર રીતે નોંધવામાં આવશે. આ માહિતીના આધારે સરકાર તેમની માટે વિશેષ યોજનાઓ બનાવી શકશે. ઉદાહરણ તરીકે, શિક્ષણમાં સુધારો, આરોગ્ય સેવાઓનો વિસ્તરણ અને મહિલાઓના સશક્તિકરણ માટેની નીતિઓ વધુ અસરકારક બની શકશે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન કોરોના જેવી આરોગ્ય સંબંધી પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને પણ જરૂરી સાવચેતી રાખવામાં આવશે. ગણતરીકારોને સુરક્ષા સાધનો પૂરા પાડવામાં આવશે અને નાગરિકોને પણ જરૂરી માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે.
અંતમાં કહી શકાય કે ગુજરાતમાં શરૂ થનારી આ વસતિ ગણતરી માત્ર એક પ્રશાસનિક પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ રાજ્યના ભવિષ્યને આકાર આપનાર એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. ડિજિટલ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ, ‘સેલ્ફ એન્યુમેરેશન’ જેવી નવી પહેલ અને વ્યાપક આયોજન દ્વારા આ વખતે ગણતરી વધુ અસરકારક અને પારદર્શક બનશે.
જો દરેક નાગરિક આ પ્રક્રિયામાં સક્રિય સહભાગી બને અને સાચી માહિતી આપે, તો તે રાજ્યના વિકાસમાં પોતાનો મહત્વપૂર્ણ ફાળો આપી શકે છે. ‘મારું ડેટા, મારું યોગદાન’ના ભાવ સાથે જો લોકો આગળ વધશે, તો ગુજરાત વિકાસના નવા શિખરો સર કરશે અને ‘વિકસિત ભારત’ના સપનાને સાકાર કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.
